Лажната приказна за екстрадицијата на Никола Груевски, нов медиумски спин на власта: Унгарија може, Македонија не сака

Никола Груевски живее во Будимпешта од 2018 година. Осуден. Избеган. Заштитен. Но дали екстрадицијата е навистина невозможна или само непосакувана?

Што се случи: накратко

Во ноември 2018 година, непосредно пред да почне да ја издржува затворска казна од две години во случајот „Тенк”, поврзан со набавка на оклопен луксузен мерцедес за 600.000 евра, поранешниот македонски премиер Никола Груевски ја напушти земјата. Преку Албанија, Црна Гора и Србија, наводно со помош на унгарско дипломатско возило, стигна во Будимпешта. Владата на Виктор Орбан му одобри политички азил.

Од тогаш, тишина.

- Advertisement -

Неодамна се шири тезата дека Груевски добил унгарско државјанство уште во 2022 година, врз основа на „државен интерес”, и дека со тоа екстрадицијата станала речиси невозможна. Но ова тврдење заслужува да се провери многу подлабоко и кога се гледа поблиску, сликата е сосема поинаква.

Да ја побиеме тезата: зошто екстрадицијата не е невозможна

1. Унгарија може да му го одземе државјанството

Иако државјанството е посилна правна заштита од азилот, тоа не е апсолутно и вечно.

Унгарија во 2025 година донесе законски измени кои предвидуваат можност за привремено одземање на државјанството на двојни државјани, доколку лицето претставува закана за националната безбедност или дејствува во интерес на странска сила. Одземањето може да трае до десет години. Покрај тоа, државјанството може да се оспори и доколку се докаже дека е стекнато со измама или корупција. Во случајот на Груевски, каде државјанството е доделено по „државен интерес” од страна на владата на Орбан, а не по стандардна натурализација, правните основи за оспорување се реални и постојат.

Новата унгарска влада под Петер Маѓар веќе јасно ставила до знаење дека не планира Унгарија да биде засолниште за осудени политичари од странство. Тоа отвора сосема нова политичка клима.

2. Принципот „екстрадирај или гони” е обврзувачки

Постои меѓународноправен принцип, „aut dedere aut judicare“, кој предвидува дека земјата која не може или не сака да екстрадира лице е должна сама да поведе кривична постапка против него, врз основа на документацијата и пресудите на земјата барател. Тоа значи дека дури и ако Унгарија не го предаде Груевски физички, може да биде обврзана да поведе судска постапка против него на своја територија, врз основа на македонските правосилни пресуди.

3. Азилот е истечен и никој не го обновил

Ова е клучниот факт кој се губи во целата дебата. Барањето за екстрадиција поднесено за време на претходната власт е истечено. Актуелната македонска влада, предводена од ВМРО-ДПМНЕ и премиерот Мицкоски, до денес не поднела ново барање. Нема активна потерница преку Интерпол. Без валидно барање од македонска страна, Унгарија нема ни законска основа да постапи, дури и да сака.

Главното прашање: зошто Македонија не побарала екстрадиција?

Ова е прашањето кое медиумите и јавноста треба да го поставуваат гласно и постојано.

Полска, по изборот на новата унгарска влада, реагираше за еден ден. Веднаш испрати официјално барање за екстрадиција на свои функционери кои побегнале во Будимпешта. Македонија, месеци подоцна, сè уште не го направила тоа.

Официјалното образложение на премиерот Мицкоски е дека прво треба да се поднесе барање за укинување на азилот, па дури потоа барање за екстрадиција, за да не се добие уште еден негативен одговор. Ова правно не е неточно, но е избирачко читање на постапката. Полска не чекаше. Германија не чека. Процедурите може да се водат паралелно, а политичката волја е таа која ги движи, или не ги движи.

Прашањето не е правно. Прашањето е политичко: дали актуелната власт навистина сака Груевски да се врати?

Од што се плаши власта?

Враќањето на Груевски во земјата е сценарио кое носи непредвидливи последици за внатрешниот баланс на ВМРО-ДПМНЕ. Мицкоски ја изгради својата позиција во партијата во период кога основачот беше далеку. Груевски во Македонија не би бил пасивен, тој би бил политички фактор, со своја мрежа, своја публика и свои амбиции.

Освен тоа, враќањето би отворило нови судски постапки, нови сведоци, нови признанија. Целата оваа замрзната слика им одговара на повеќе страни, не само на Груевски.

Заклучок: невозможно или непосакувано?

Тезата дека екстрадицијата е „речиси невозможна” поради унгарското државјанство е правно неточна, политички погодна и јавно штетна. Таа служи само за да се нормализира инертноста на македонските институции.

Унгарија може правно да постапи. Механизмите постојат. Новата унгарска влада дава сигнали дека климата се менува. Единственото нешто кое навистина недостига е барање од македонска страна.

А тоа барање не пристигнува. И не случајно.

Сашо Денесовски