ЕДНА МАШИНА, ДВЕ ЗЕМЈИ: АНАТОМИЈА НА БАЛКАНСКАТА ПРОПАГАНДНА ИНДУСТРИЈА

Длабока новинарска анализа: Како функционира координираниот систем за контрола на информациите помеѓу Скопје и Белград

 КОГА ПРОПАГАНДАТА СТАНУВА ИНДУСТРИЈА

Постои суштинска разлика помеѓу политичка пропаганда , која постои откако постои политика , и индустриски организиран систем за производство и дистрибуција на лаги. Македонија и Србија денес го имаат второто. Не се работи за ентузијастички партиски симпатизери кои бранат своја власт. Се работи за финансирана, структурирана и меѓународно поврзана машина која работи по точно утврден модел, со јасна поделба на трудот, командна структура и мерливи резултати.

Да ги погледнеме слоевите еден по еден.

СЛОЈ ПРВИ: МЕДИУМСКАТА ИНФРАСТРУКТУРА

- Advertisement -

Во Македонија изградена е мрежа од портали и телевизии кои формално се приватни, но функционално се гласноговорници на власта. Алфа ТВ, Курир, Лидер, Денешен, Нетпрес, Плусинфо и Експрес функционираат по идентичен принцип: ги игнорираат скандалите на власта, ги засилуваат нападите врз опозицијата, ги преземаат еден од друг текстовите без проверка и работат со минимални редакции полни со лојални, а не стручни новинари.

Во Србија моделот е постар и поразвиен. Пинк, Хепи, Прва, Информер, Српски телеграф и Курир (српски) се примарни столбови. Разликата е во скалата: во Србија овие медиуми имаат поголем дофат, подолга традиција на провладина работа и посовршена техника на манипулација.

Клучната споредба: И во двете земји моделот е ист , медиумите не се финансираат примарно преку пазарот (претплата, реклами на слободен пазар), туку преку државни рекламни договори, јавни претпријатија и парадржавни структури кои ги насочуваат парите кон лојалните медиуми. Ова создава економска зависност која автоматски произведува уредувачка послушност. Не треба некој секое утро да ги вика уредниците и да им кажува што да пишуваат , тие веќе знаат.

СЛОЈ ВТОРИ: БОТ-МРЕЖИТЕ И ТРОЛ – ФАРМИТЕ

Ова е најмалку видливиот, но можеби најефикасниот слој на системот.

Трол-фарма е организирана група луѓе , понекогаш платени, понекогаш волонтерски партиски активисти , кои управуваат со повеќе лажни профили истовремено. Задачата им е едноставна: кога ќе се појави непожелна вест, да ги поплават коментарите со навреди, да ги отстранат вниманието и да создадат впечаток дека „народот е против” критиката на власта.

Во Македонија мрежата функционира претежно на Фејсбук, каде сè уште е концентрирана најголемата политичка дискусија. Препознатливите обрасци: профили без историја или со историја полна со споделувања само на провладини содржини, коментари кои пристигнуваат во налети во рок од минути од објавувањето на критична вест, и координирано пријавување на критични профили со цел нивно привремено блокирање.

Во Србија системот е постар и технички поразвиен. Таканаречените „Вучичеви ботови” (Вучиќеви ботови) се толку познат феномен што станаа предмет на академски истражувања. Истражувачи од Белградскиот универзитет и меѓународни организации документирале мрежи од илјадници профили кои координирано работат на Твитер, Фејсбук и Инстаграм. Карактеристично е и таканаречениот „brigading” , масовно лајкување и споделување на провладини содржини за да ги издигнат во алгоритмите.

Клучното прашање: Дали се командувани од ист центар?

Постојат силни индиции, иако директни докази се тешки за добивање. Она што е видливо:

Прво, идентични наративи се појавуваат истовремено и во македонски и во српски провладини медиуми, без временска разлика и без оригинален извор , што сугерира дека примаат исти инструкции.

Второ, српски политичари блиски до власта редовно ги посетуваат Скопје и имаат директни контакти со ВМРО-ДПМНЕ, а официјалните средби се проследени со медиумски кампањи кои изгледаат координирано.

Трето, технолошката инфраструктура на двете бот-мрежи покажува сличности во методологијата кои тешко можат да бидат случајност , истиот „ритам” на активност, истите техники на напад.

Четврто, финансискиот тек поминува низ исти унгарски структури поврзани со Орбан, кој одржува блиски односи и со Вучиќ и со Мицкоски. Ова создава услови за координација на повисоко ниво.

Реалистичната слика веројатно е хибридна: не постои единствена „команда” која секое утро испраќа дневни инструкции до Скопје и Белград, но постои заеднички стратешки интерес, заедничка финансиска платформа и редовна неформална координација меѓу луѓе кои се добро познаваат.

СЛОЈ ТРЕТИ: УНГАРСКАТА ВРСКА , ОРБАНОВИОТ МОДЕЛ

За да се разбере македонско-српската пропагандна машина, мора да се разбере нејзиниот оригинал: унгарскиот систем изграден од Виктор Орбан по 2010 година.

Орбан создаде речиси совршен автократски медиумски модел во рамки на ЕУ. Клучните елементи: концентрација на медиуми во раце на пријатели на власта, финансирање преку државни реклами, создавање централизиран медиумски конгломерат (KESMA во Унгарија), и истовремено гушење на независните медиуми преку регулаторен притисок и даночни инспекции.

Мицкоски и Вучиќ го копираат овој модел, со прилагодувања за локалниот контекст. Врската не е само идеолошка , таа е финансиска и организациска. Унгарски медиумски менаџери со директни врски со Орбановиот систем се дел од сопственичката структура на македонски медиуми. Ова создава директен канал за пренос не само на пари, туку и на „know-how” , техники на манипулација, организација на редакции, модели за избегнување одговорност.

СЛОЈ ЧЕТВРТИ: ТЕХНИКИТЕ НА МАНИПУЛАЦИЈА

И македонскиот и српскиот систем користат исти пет основни техники:

1. Дефокус преку сензационализам. Кога власта е под притисок поради реален скандал (корупција, непотизам, лоша политика), машината лансира нова „голема тема” , криминалци, мигранти, закани од соседи , со цел медиумскиот простор да се пополни со нешто друго. Во Србија оваа техника е усовршена до ниво на уметност: Информер секогаш има „ексклузива” токму кога на Вучиќ му треба дефокус.

2. „Whataboutism” , а вие? Секоја критика кон власта се одбива со еквивалентна (реална или измислена) обвинба кон опозицијата. Не се брани сопствената позиција , се напаѓа критичарот.

3. Преплавување со информации. Наместо цензура (која е видлива и предизвикува отпор), се произведува толку многу конфузни, спротивставени и полуточни информации што просечниот граѓанин се откажува од следење и заклучува „сите лажат” , што е всушност целта.

4. Персонализација на нападите. Критичарите не се оспоруваат со аргументи , се уништуваат лично. Новинари, активисти, опозициски политичари стануваат мети на кампањи кои навлегуваат во нивниот приватен живот, семејство и минато.

5. Лажна рамнотежа. Провладините медиуми ретко лажат директно и грубо , тоа е лесно проверливо. Наместо тоа, поставуваат рамки: „Некои велат дека…”, „Постојат тврдења дека…” , и лагата влегува во јавниот дискурс без да мора да биде докажана.

СПОРЕДБЕНА ТАБЕЛА: МАКЕДОНИЈА VS СРБИЈА

ЗОШТО ОВА Е ОПАСНО ЗА ДЕМОКРАТИЈАТА

Најголемата опасност не е лажната вест сама по себе , граѓаните со критичко мислење ги препознаваат. Најголемата опасност е долгорочната ерозија на поверба во секоја институција и секој медиум. Кога системот успешно ги изедначи лажта и вистината во свеста на граѓанинот , кога „сите лажат” стане доминантен светоглед , тогаш власта може да прави буквално сè без сериозни последици. Нема кој да верува во обвинението, нема кој да излезе на улица, нема кој да гласа поинаку.

Токму во тоа е стратешката цел на фабриката за лаги: не да убеди, туку да деморализира.

ЗАКЛУЧОК:Македонија и Србија не се две земји со паралелни проблеми

Македонија и Србија не се две земји со паралелни проблеми. Тие се два јазли на иста мрежа, изградена по ист модел, финансирана преку исти канали и стратешки координирана во рамки на пошироката регионална автократска тенденција. Разликата е само во степенот на зрелост , Србија е неколку години понапред по истиот пат.

Препознавањето на системот е прв чекор кон неговото надминување. Вториот чекор е поддршка на независното новинарство. Третиот , медиумска писменост која им овозможува на граѓаните самите да ги идентификуваат манипулативните техники.

Без тие чекори, фабриката продолжува да р