Балканот пред политички тест: Дали 25 октомври во Србија ќе го повтори унгарското сценарио и ќе ја повлеќе Македонија?

Состојбите на Балканот во наредните месеци во голема мера ќе зависат од исходот на вонредните парламентарни избори во Република Србија, закажани за 25 октомври 2026 година, откако претседателот Александар Вучиќ го распушти Народното собрание и го потпиша указот за распишување на вонредни избори. Одлуката дојде откако премиерот Ѓорѓе Мацут предложи распуштање на Собранието на седница на Владата, а Владата го прифати предлогот , неопходна законска постапка за Вучиќ формално да ги распише изборите.

Индикативно е тоа што самиот Вучиќ веќе најави дека на овие избори ќе се обиде да стане премиер, предводејќи ја листата „Обединета Србија”. Одлуката за распишување избори ја образложи со тензиите во општеството и со политичките поделби, оценувајќи дека нивното одложување би го загрозило ЕКСПО и опстанокот на демократијата во земјата. Изборите се закажуваат по повеќемесечни антивладини протести, а самиот Вучиќ кон крајот на јуни најави дека ќе се повлече од функцијата за да отвори пат за вонредни избори.

Унгарскиот преседан

Падот на Виктор Орбан во април оваа година е клучна референтна точка за секоја анализа на балканската политичка иднина. На изборите одржани на 12 април 2026 година, Орбан официјално го призна поразот, опишувајќи го резултатот како „јасен и болен” по 16 години на власт. Опозициската коалиција „Тиса”, предводена од Петер Маѓар, освои 138 од вкупно 199 пратенички места, со што доби доволно мнозинство за самостојно формирање влада, додека Фидес на Орбан падна на околу 55 мандати и премина во опозиција. Клучен фактор беше неочекувано високата излезност, која достигна малку под 80 отсто, а кампањата на Маѓар се фокусираше на борба против системската корупција и ветување за транспарентно трошење на државните и европските средства.

- Advertisement -

Симболиката е тешка за игнорирање. Орбан и Вучиќ со години се сметаа за најблиски сојузници на десниот, нелиберален пол во Централна и Југоисточна Европа, а нивните модели на владеење , концентрација на моќ, контрола врз медиумите, доминација над институциите – често се спомнуваа заедно во анализите на демократскиот назадок во регионот.

Дали Вучиќ е следен?

Тука аналитичарите се раздвојуваат, а аргументите одат и во двете насоки.

Аргументи дека Вучиќ може да го доживее истиот сценарио:

Изборите доаѓаат по повеќе од година и пол континуирани антивладини протести, што укажува на длабоко незадоволство слично на она што го собори Орбан. Унгарскиот преседан покажа дека долгогодишни, навидум неразорни власти можат брзо да паднат кога излезноста е висока, а опозицијата се обедини околу една листа. Вучиќ веќе еднаш најави повлекување од функцијата, што сугерира внатрешна проценка дека позицијата му е ослабена.

Аргументи против таков исход:

Вучиќ, за разлика од Орбан во моментот на неговиот пораз, самиот ги распишува изборите и ги контролира времето и условите под кои тие се одржуваат, што му дава тактичка предност. Српската опозиција, за разлика од унгарската „Тиса” која се обедини околу еден лидер, останува пофрагментирана. СНС, исто така, има значително подлабоко вкоренета контрола врз локалната власт, медиумскиот простор и државниот апарат во споредба со позицијата на Фидес пред унгарските избори.

Ефектот врз ВМРО-ДПМНЕ и регионот

Прашањето дали евентуален пораз на СНС би предизвикал политички земјотрес и кај ВМРО-ДПМНЕ бара подлабока анализа, бидејќи одредени структурни паралели меѓу двата системи на владеење навистина постојат.

Критичарите на актуелната власт во Северна Македонија посочуваат дека политичката матрица на Орбан, односно моделот на Вучиќ и СНС, во голема мера е препознатлива и во домашниот контекст: висок степен на контрола врз медиумскиот простор, длабока партизација на јавната администрација и институциите, и систем во кој секој скандал најчесто резултира со таложење на јавниот интерес наместо со реални последици. Според оваа гледна точка, речиси секојдневните афери и апсења на функционери не се проследени со политичка одговорност , оставки речиси и да нема, а за секоја ситуација постои подготвено објаснување или пренасочување на вниманието кон друга тема.

Од друга страна, застапниците на спротивниот став укажуваат дека честите апсења на функционери, дури и без оставки, сепак претставуваат показател дека институциите за прогон функционираат и дека системот не е целосно затворен, за разлика од класичните автократски модели каде апсења воопшто не се случуваат. Оваа гледна точка тврди дека постоењето судски постапки, колку и да е бавно нивното окончување, е квалитативна разлика во однос на системи каде критичарите на власта директно се отстрануваат од јавниот живот.

Она што е неспорно е дека регионалните домино-ефекти во политиката често се преценуваат во јавниот дискурс , унгарскиот пример влијаеше врз атмосферата и наративите низ регионот, но не предизвика автоматски слични резултати на други избори одржани во меѓувреме. Она што реално може да се пренесе е обрасецот: комбинација од долготраен проток на незадоволство поврзан со корупција и неказнивост, висока излезност и обединета опозициска понуда. Дали таков образец ќе се повтори во Србија на 25 октомври, а потоа евентуално и во Северна Македонија на идните избори, ќе зависи од конкретните политички услови во секоја од земјите , вклучително и од способноста на домашната опозиција да понуди обединета алтернатива , а не од автоматско пренесување на резултатот.

Состојбите во Република Српска

Во контекст на регионалната нестабилност, не смее да се занемари ниту ситуацијата во Република Српска, каде претседателот на СНСД, Милорад Додик, продолжува со реториката за стабилност на ентитетот, но истовремено периодично ја реактуализира и идејата за отцепување на Република Српска од Босна и Херцеговина и нејзино обединување со Србија. Ваквите изјави доаѓаат во контекст на неговата претходна правна осуда и променливиот статус на меѓународните санкции, што дополнително ја комплицира регионалната слика.

Заклучокот е дека Балканот влегува во есен исполнета со изборни и политички неизвесности – српските избори на 25 октомври, продолжените тензии во Босна и Херцеговина, и одекот на унгарскиот пресврт – чиј комбиниран ефект врз внатрешната политичка динамика на секоја земја во регионот, вклучително и Северна Македонија, останува отворено прашање што ќе го одговори времето, а не аналогиите.

Сашо Денесовски