Студентите победија: што мора да направат во следните 30 дена

 Студентската листа ги освои изборите со над 500.000 гласови повеќе од листата на Вучиќ, а тој самиот го призна поразо Победата носи и опасност: ако државниот апарат не се стави под законска контрола, доказите за двегодишното безаконие може да исчезнат.

Србија вчера доби изборен резултат што владата не го оспори. Според податоците на РИК, обработени на 7.926 гласачки места, „Студентската листа – Студентите победуваат” освои 52,19% (2.116.719 гласови), а листата „Александар Вучиќ – Обединета Србија” 39,52% (1.602.913 гласови). Листата на Ивица Дачиќ има 2,21%, а другите се под еден процент. Според проекцијата на РИК, студентите добиваат 139 мандати, а листата на Вучиќ 104. Независната проекција на ЦеСИД и Ипсос дава 140 мандати за студентите, а ЦРТА ја процени разликата на 51,47% наспроти 40,42%. Излезноста, според студентската листа, била околу 64%.

Вучиќ од штабот на СНС изјави дека врз основа на репрезентативен примерок „е јасно” дека власта ги загубила изборите. Според него, студентите ќе имаат меѓу 135 и 140 мандати, а СНС околу 105.

Анкетите што не се согласуваа

- Advertisement -

Пред изборите, анкетите беа толку различни што не се согласуваа ниту за тоа кој води (Србија пред избори: Студентите водат во независните анкети, СНС се потпира на организација и медиуми). Анкетата на набљудувачот ЦРТА и Универзитетот Стенфорд од јуни ја ставаше Студентската листа на 44,9%, а СНС на 35,7% меѓу решените гласачи. Тоа беше првата објавена анкета со студентите напред. НСПМ во јули мереше 42,1% за обединетата студентска, опозициска и граѓанска опција наспроти 32,7% за власта, при што 26% беа неопределени. Анкетарите блиски до власта кажуваа спротивно: според „Фактор плус” од септември, СНС водеше со 47,2% наспроти 31,5%.

Резултатот им даде за право на независните анкети. СНС имаше сериозни адути, меѓу нив силна организација и големо влијание врз телевизиите. Во 2023 година анкетите предвидуваа пад на СНС, а таа повторно доби мнозинство, што набљудувачите од ОБСЕ го поврзаа со систематска предност на власта и користење јавни средства. Овој пат тоа не беше доволно. Опозицијата не се раздроби: листата на Дачиќ остана под цензусот од 3%, па гласот на промената не се разводни, а во Собранието покрај двете големи листи влегуваат само претставници на малцинствата.

Едно ветување остана исполнето. Вучиќ неколку пати рече дека ќе го прифати резултатот, каков и да е, а вечерва го призна поразот.

Симболот на двегодишниот притисок падна

Откако Вучиќ го објави поразот, стотици граѓани влегоа во Пионирскиот парк, ја срушија оградата кон Домот на Народното собрание и ги растурија шаторите на „Чациленд”, кампот што околу две години стоеше како симбол на режимот. Мажите во црно, што се задржуваа во кампот, го напуштија паркот веднаш откако стана јасен поразот. Жандармеријата, која цел ден беше стационирана во центарот на градот, не интервенираше. „Пионирскиот парк е ослободен”, порачаа присутните. Според извештаите од терен, дел од шаторите биле запалени.

Така отпадна и стравот од вечерта: возилата за растерување демонстрации и автобусите со жандарми, за кои се шпекулираше дека се вовед во немири, останаа без употреба.

Што треба да се направи сега

Победата на изборите не е победа врз државата. СНС задржува околу 105 пратеници, а клучните позиции, од претседателот на Собранието до раководствата на службите, сè уште се во нејзини раце. Затоа водството на студентскиот покрет мора брзо, но во рамките на законот, да преземе неколку чекори.

1. Да го заштити резултатот. Постапката е позната од претходните изборни циклуси: РИК ги објавува конечните резултати, следува рок од 72 часа за приговори, потоа РИК ги доделува мандатите, а првата, конститутивна седница на Собранието се свикува најдоцна 30 дена по објавувањето на конечните резултати. Студентите треба да имаат правен тим што ќе ги следи сите приговори и ќе се спротивставува на обидите за одолговлекување. Седницата ја свикува претседателот на Собранието од претходниот состав, а тоа е функционер на СНС.

2. Да ги верификува мандатите и да го конституира Собранието. Ако нема основани приговори, мандатите мора да се потврдат на првата можна седница и да се избере нов претседател на Собранието. Секој ден одложување е простор за политичка манипулација, а роковите во Уставот и законот се и мерка за легитимитет.

3. Да се подготви за формирање влада. По конституирањето на Собранието тече рок за избор на влада. Студентите треба однапред да имаат кандидат за премиер, составен кабинет и јасна програма. Тоа е и одговор на тезата на противниците дека движењето знае да протестира, но не и да владее.

4. Да ги заштити доказите. Ова е најопасниот момент. Службите за безбедност, БИА и Војнообавештајната агенција (ВОА), се партизирани со години, а секоја од нив чува документи што можат да ги докажат или да ги отфрлат тврдењата за злоупотреби. Проблемот е што „контрола” не смее да значи партиско преземање. Законскиот пат е: веднаш барање до јавните обвинителства и судовите за мерки за обезбедување докази, писмени барања до министерствата и јавните претпријатија да ги сочуваат архивите, а потоа, по формирањето на владата, именување на ново раководство преку законските процедури и вистински надзор преку Одборот за контрола на службите за безбедност. Само така докажаното пред судовите ќе издржи.

5. Да не тргне по патот на претходниците. Ако новата власт започне со чистки по партиски критериуми, ќе го повтори она што го критикуваше. Реформите на службите, јавните медиуми и обвинителството мора да се прават со закони и јавни процедури.

Што велат другите гледишта

Спротивното гледиште е дека СНС не е готова. Партија со околу 105 пратеници останува силна опозиција, а нејзините кадри се уште се на клучни позиции. Дел од аналитичарите предупредуваат дека студентскиот покрет нема искуство во управување и дека широката коалиција што го донесе до победа може да се распадне околу прашања како Косово, економијата или односот кон ЕУ и Русија. Постојат и неразјаснети неправилности од изборниот ден, кои ЦРТА ги документираше, иако разликата од над 500.000 гласови е далеку поголема од она што приговорите би можеле да го променат.

Сашо Денесовски