Предлог-измените на Изборниот законик отвораат сериозни прашања, дијаспората, социјалните мрежи и вештачката интелигенција во центарот на политичкиот судир

Новиот предлог-закон за измени и дополнувања на Изборниот законик во Северна Македонија повторно ја актуализира темата за изборните правила, само неколку месеци пред наредниот изборен циклус. Иницијативата, која доаѓа без претходен консензус меѓу парламентарните партии, вклучува неколку клучни новини, можност дијаспората да гласа преку интернет, нови обврски за политичките субјекти на социјалните мрежи, како и повикување на вештачка интелигенција како алатка за следење на регуларноста на изборниот процес. Секоја од овие точки сама за себе предизвикува бурни реакции, а заедно отвораат прашања за демократската легитимност на идните избори.

Дијаспора и интернет гласање, шанса или ризик по изборната рамнотежа

Според официјалните и проценети податоци, во Северна Македонија моментално живеат помеѓу 1.400.000 и 1.500.000 граѓани, од кои активни гласачи се околу 1 милион. Истовремено, бројот на луѓе со македонско потекло или државјанство во дијаспората низ светот се проценува на над 6 милиони.

- Advertisement -

Оваа драстична диспропорција е причина зошто опозициските партии бараат претпазливост при усвојувањето на интернет гласањето за дијаспората. Нивниот основен аргумент е дека државјани кои со децении не живеат во земјата, не плаќаат даноци во неа и не се секојдневно изложени на последиците од политичките одлуки, би можеле, преку дигитално гласање без соодветни механизми за контрола, да добијат непропорционално влијание врз политичката иднина на резидентните граѓани.

Поддржувачите на предлогот, пак, тврдат дека правото на глас е уставна категорија која не треба да зависи од местото на живеење, и дека модернизацијата на изборниот процес преку дигитални алатки е чекор кон поголема инклузивност. Прашањето кое останува отворено е дали техничката инфраструктура и безбедносните механизми се доволно развиени за да се спречат злоупотреби, дуплирано гласање или надворешно влијание врз дигиталниот изборен процес.

Нов член 76-ѓ, регулација на изборната кампања преку социјални мрежи

Покрај прашањето за дијаспората, предлог-законот воведува нов член кој детално ја регулира изборната кампања преку платформи за споделување видео и социјални мрежи. Според приложениот документ, учесниците во изборната кампања би биле обврзани да:

Се воздржуваат од говор на омраза, насилство и дискриминација по основ на пол, раса, боја на кожа, етничка припадност, јазик, државјанство, религија, политичка припадност, ментална или телесна попреченост, возраст, имотен или здравствен статус.

Не креираат, не објавуваат и не шират злонамерни информации и спинови.

Користат аргументи и факти во јавните дебати, со учтив јазик и почитување на различните мислења.

Ги почитуваат прописите за заштита на личните податоци.

Се воздржуваат од употреба на автоматски ботови и организирани трол-структури за манипулација со јавното мислење или кибернасилство врз новинари и медиумски работници.

Јасно означуваат кој е одговорен за профилот, страницата или каналот преку кој се пласира содржината.

Модерираат коментари и отстрануваат содржини спротивни на наведените принципи.

Не објавуваат содржини со кои би се прекршил изборниот молк.

Дополнително, за платеното политичко рекламирање преку дигитални платформи, предложено е учесниците во кампањата задолжително да го означуваат рекламниот карактер на содржината, да го наведуваат нарачателот, да ја објаснат поврзаноста со трети лица доколку тие се нарачатели, да обезбедат транспарентност при употреба на техники за таргетирање, и да достават детални податоци до надлежните институции за обемот и трошоците на рекламирањето.

Регулација на дезинформации или простор за цензура

Иако формално насочени кон спречување говор на омраза и дезинформации, дел од политичката јавност го поставува прашањето дали овие одредби, особено оние што се однесуваат на модерирање и отстранување содржини, отвораат простор за субјективна или селективна примена, односно за дополнителна контрола врз политичкиот говор за време на изборна кампања. Слични регулативи постојат во неколку земји членки на Европската Унија, каде транспарентноста на политичкото рекламирање на интернет се смета за стандардна антикорупциска и анти-дезинформациска мерка. Клучното прашање останува дали институциите во Северна Македонија имаат капацитет и независност да ги применуваат овие правила рамноправно кон сите политички субјекти.

Улогата на вештачката интелигенција според предлагачите

Еден од понеобичните аспекти на предлогот е и повикувањето на вештачка интелигенција како дополнителен механизам за следење на изборниот процес. Според предлагачите, алатки засновани на вештачка интелигенција би можеле да помогнат во препознавање на дезинформации, автоматизирани ботови и координирани кампањи за манипулација на социјалните мрежи, како и во анализа на обемот и распределбата на платеното политичко рекламирање во реално време.

Идејата е дека вакви системи би можеле побрзо да детектираат сомнителни обрасци на однесување, отколку класичните регулаторни тела, и на тој начин да придонесат кон поголема транспарентност на дигиталната изборна кампања. Сепак, оваа иницијатива отвора повеќе прашања отколку одговори. Не е прецизирано кој ќе ги развива и контролира алгоритмите, врз основа на кои критериуми ќе се проценува дали една содржина е дезинформација или легитимно политичко мислење, ниту пак како ќе се обезбеди транспарентност и можност за приговор доколку содржината биде неоправдано означена или отстранета.

Стручната јавност предупредува дека потпирањето на вештачка интелигенција во чувствителна сфера како што е изборниот процес, без јасна правна рамка, независен надзор и механизми за заштита од грешки или пристрасност на алгоритмите, носи ризик системот да биде искористен наместо за заштита на демократијата, за дополнителна контрола врз политичкиот дискурс. Прашањето дали вештачката интелигенција треба да биде помошна алатка на регулаторните тела или нивна замена, останува централно за натамошната јавна и стручна дебата.

Политички контекст без консензус

Фактот дека предлог-законот се поднесува без широка согласност меѓу парламентарните партии дополнително ја заострува дебатата. Опозицијата го толкува овој пристап како обид за еднострано менување на изборните правила во корист на актуелната власт, особено во делот на дијаспората и регулацијата на дигиталната кампања, додека предлагачите тврдат дека реформите се неопходни за усогласување со европските стандарди и за зголемување на учеството на граѓаните, без оглед на местото на живеење.

Заклучок

Предлог-измените на Изборниот законик носат потенцијал за модернизација на изборниот процес преку дигитално гласање и употреба на вештачка интелигенција за следење на кампањите, но истовремено отвораат сериозни прашања поврзани со рамноправноста на гласовите, транспарентноста на алгоритамските системи и можноста за злоупотреба на регулативата за контрола на политичкиот говор. Конечната оцена дали измените претставуваат демократски исчекор или ризик по изборната рамноправност, ќе зависи од текот на парламентарната расправа, евентуалните амандмани, како и од начинот на кој ќе биде имплементиран законот доколку биде усвоен.

Сашо Денесовски