Хроника на распарчувањето: 35 години партиски поделби во Македонија

Партискиот систем во Северна Македонија, откако постои во денешна форма, никогаш не бил статичен. Секоја од двете доминантни политички семејства, десницата собрана околу ВМРО-ДПМНЕ и левицата собрана околу СДСМ, во одреден момент од својата историја го проживеала истото сценарио, дел од раководството излегува, формира нов субјект и привремено го тресе изборното тело на матичната партија. Подолу е хронолошки преглед на клучните епизоди, со посебен акцент на образецот што се повторува.

1990–1991: Темелите

ВМРО-ДПМНЕ е основана на 17 јуни 1990 година во Скопје и веднаш се наметнува како водечка сила на политичката сцена во новоформираната повеќепартиска држава. Помалку од една година подоцна, на 20 април 1991 година, дотогашниот Сојуз на комунистите на Македонија се трансформира во Социјалдемократски сојуз на Македонија, СДСМ, а за прв претседател е избран Бранко Црвенковски.

1993: Првиот бран поделби, паралелно на двете страни

Само две години по осамостојувањето, двете најголеми партии доживуваат речиси истовремен внатрешен потрес. Во СДСМ, Петар Гошев се отцепува и ја формира Демократската партија. Во истата година, во ВМРО-ДПМНЕ, поради внатрепартиски пресметки, Димитар Црномаров е исклучен и формира ВМРО-Татковинска, првата од подоцнежниот низа формации со предзнак ВМРО.

2003: Распадот на ВМРО-ДПМНЕ по изборниот пораз

- Advertisement -

По изгубените претседателски избори во 2004 година и внатрепартиски превирања, долгогодишниот лидер Љубчо Георгиевски поднесува оставка на конгресот во Охрид во мај 2003 година и ја формира ВМРО-Народна партија. За нов претседател на матичната ВМРО-ДПМНЕ е избран Никола Груевски, кој подоцна ја враќа партијата на власт во 2006 година. Во истиот период настануваат и други изданија со истиот предзнак, ВМРО-Татковинска (веќе постоечка), и уште неколку помали формации, кои дополнително ја раздробуваат гласачката база на десницата.

2005: НСДП и второто отцепување во СДСМ

Во ноември 2005 година, Тито Петковски, дотогаш еден од најистакнатите функционери на СДСМ, се отцепува и формира Нова социјалдемократска партија, НСДП. Основачкиот конгрес се одржува на 17 декември истата година. Отцепувањето директно придонесува за најлошиот изборен резултат на СДСМ во нејзината историја, на изборите во 2006 година партијата, во коалиција, освојува само 32 пратенички мандати.

2008: Расцеп во расцепот

НСДП самата доживува внатрешно распарчување веднаш по вонредните избори во 2008 година. Незадоволни од одлуката за напуштање на коалицијата со ВМРО-ДПМНЕ, Лазар Еленовски, Веле Митановски и Вера Рафајловска ја напуштаат НСДП и формираат Социјалдемократска унија, додека Живко Јанкуловски формира Партија на обединетите демократи на Македонија. Ова е показател дека образецот на фрагментација не се запира на едно ниво, туку продолжува и во новоформираните субјекти.

2023: Формирањето на ЗНАМ

На 9 октомври 2023 година, во период кога СДСМ веќе управувала со земјата речиси еден мандат, поранешниот функционер и градоначалник на Куманово, Максим Димитриевски, ја промовира иницијативата за нова партија. На основачкото собрание одржано на 9 ноември 2023 година во Куманово, тој е избран за претседател на Движењето ЗНАМ, За наша Македонија. Со тоа СДСМ бележи трето отцепување во својата историја, по Гошев во 1993 и Петковски во 2005.

2024: Влез во власт и „црвените линии“

По парламентарните избори во 2024 година, на кои СДСМ ја губи власта, ЗНАМ влегува во владината коалиција предводена од ВМРО-ДПМНЕ. Димитриевски и неговата партија јавно ги дефинираат своите „црвени линии“, безусловен пат кон Европската Унија и спротивставување на доминантна улога на албанскиот коалициски партнер во извршната власт, со најава дека отсуството на напредок ќе значи излез од владата во определен рок. Тој рок изминува без да предизвика реален прекин, а ЗНАМ останува дел од коалицијата.

2025: Внатрешни превирања и обвинувања

Во текот на 2025 година, се појавуваат наводи за деловни зделки поврзани со раководството на ЗНАМ, проследени со тврдења од СДСМ дека дел од членството се враќа кон матичната партија. Истовремено, во јавниот дискурс се јавуваат оценки, вклучително и од самата СДСМ, дека ЗНАМ функционира како продолжена рака на актуелната власт, а не како автентично движење настанато независно од неа.

2026: „Разговори за иднината во 12:05“ и обвинувањата за „ЗНАМ 2.0“

Најновата епизода во низата се случува во летото 2026 година. На 1 јули, во Скопје, е промовирана иницијатива под име „Разговори за иднината во 12:05“, во која учествуваат поранешни и актуелни членови на СДСМ, меѓу кои и поранешниот потпретседател на партијата, Игор Ивановски, познат по прекарот Шема. Средбата се одржува зад затворени врати, по правилата на Chatham House, а СДСМ веднаш ја етикетира како обид за внатрешно дестабилизирање на партијата, симболично именувајќи ја „ЗНАМ 2.0“.

Во јавно гостување на телевизија во почетокот на јули, Ивановски изнесува остри критики кон актуелниот лидер на СДСМ, Венко Филипче, оценувајќи дека тој не се снаоѓа во раководната улога. Раководството на СДСМ го толкува тоа истапување како потврда дека платформата навистина има за цел слабеење на партијата одвнатре, а не отворена дебата, како што првично било претставено.

Две спротивставени наративи за режисерот

Токму во оваа последна епизода најјасно се судираат две конкурентни толкувања за тоа кој стои зад повторливиот образец на партиски расцепи.

Едната нарација, застапувана низ подолг период во дел од аналитичката јавност, го гледа секој значаен расцеп, без разлика дали е во ВМРО-ДПМНЕ или во СДСМ, како продолжение на долгогодишното влијание на Бранко Црвенковски врз внатрепартиските процеси во земјата.

Другата нарација, застапувана директно од раководството на СДСМ во врска со случајот со Ивановски, а претходно и во врска со Димитриевски и ЗНАМ, го препишува мотивот на актуелната власт, односно на премиерот и лидер на ВМРО-ДПМНЕ, Христијан Мицкоски, кому му се припишува интерес за одржување разединета и ослабена опозиција.

Ниту едно од овие толкувања не е официјално докажано во јавен документ или судска постапка. И двете се потпираат на политичка анализа на образецот на однесување и на изјави на спротивставени страни, а не на утврдени факти.

Заклучок

Она што со сигурност може да се тврди е дека фрагментацијата не е поврзана со еден единствен политички циклус или со една единствена партија. Од 1993 до 2026 година, речиси секоја трансформативна политичка криза во Македонија родила нов субјект, а секој нов субјект, без исклучок, ја зел гласачката база токму од партијата од која потекнува. Прашањето кој конкретно го поставува секој поединечен потег останува предмет на политичка шпекулација, а одговорот најверојатно ќе продолжи да зависи од тоа која страна на политичкиот спектар го дава толкувањето.

Сашо Денесовски