СКАНДАЛ ВО СРЦЕТО НА СИСТЕМОТ: ДИМИТРИЕСКА-КОЧОСКА И ЕЛЕНА ПЕТРОВА ,СОУЧЕСНИШТВО ИЛИ ИНСТИТУЦИОНАЛНА НЕМАРНОСТ?

Институционална инертност, законски празнини и прашањето за одговорност

Аналитички текст – ОхридскаЈ, 2025/2026

I. ВОВЕДНИ НАПОМЕНИ: ШТО ВСУШНОСТ СЕ СЛУЧИ?

Написот на Охридска го поставува едно од најтешките прашања во македонската јавна сфера: дали одредени лица , Анета Ѓоргиев, Даница Џутевска и Владе Пазарџиевски , вршеле финансиски операции кои носат белези на перење пари во осигурителниот и финансискиот сектор, и дали надлежните институции свесно или несвесно дозволиле ова да се случи?

Ова прашање не е само правно , тоа е длабоко политичко, морално и системско прашање.

II. ПРАВНАТА РАМКА: ШТО ЗАКОНИТЕ БАРААТ?

2.1. Закон за спречување перење пари и финансирање на тероризам

Законот за спречување на перење пари и финансирање на тероризам (ЗСППФТ) предвидува конкретни прагови , забрана за готовинско плаќање над определен износ, со задолжителна уплата на сметка наредниот работен ден за суми над благајничкиот максимум.

Осигурителните друштва имаат посебни обврски. Агенцијата за супервизија на осигурување (АСО) надгледува дали осигурителните субјекти ги почитуваат правилниците за достава на податоци до Управата за финансиско разузнавање, вклучувајќи извештаи за готовински трансакции над 15.000 евра. Aso

2.2. Клучните институции и нивната надлежност

Системот за спречување перење пари во РСМ вклучува повеќе институции:

Управата за финансиско разузнавање (УФР), Народната банка (НБРСМ), Комисијата за хартии од вредност (КХВ), Агенцијата за супервизија на осигурување (АСО), Агенцијата за супервизија на капитално финансирано пензиско осигурување (МАПАС), Управата за јавни приходи (УЈП) и Министерството за финансии , сите заедно го сочинуваат системот за борба против перењето пари. Ufr

2.3. Ризиците во осигурителниот сектор

Осигурителните друштва, банките и другите субјекти можат без свое знаење да бидат искористени како посредници во трансфер на парични средства кои произлегуваат од криминални активности , токму поради тоа постои детална регулатива за превенција. Aso

Ова е клучна точка: законот не бара “свесна вина” за да настане одговорност. Доволна е небрежност, пропуст на надзор или системска слепост.

III. АНАЛИЗА НА ПОВРЗАНОСТА: ЃОРГИЕВ, ЏУТЕВСКА, ПАЗАРЏИЕВСКИ

3.1. Профили и позиции

Без да влегуваме во несудски утврдени тврдења, јавно достапните информации укажуваат дека тројцата наведени лица дејствувале во сферите на финансиски и осигурителни услуги и казино бизнис. Клучните прашања кои аналитичарите ги поставуваат се:

• Дали структурата на нивните трансакции покажува белези на “layering” (слоевито движење на пари) , класичен метод на перење?
• Дали осигурителните полиси биле користени за легитимизација на средства со нејасно потекло?
• Дали постои документација доставена или изоставена во УЈП и УФР?

3.2. Поврзаност со институциите

Министерката за финансии Гордана Димитриеска-Кочоска редовно учествувала во седниците на Комитетот за финансиска стабилност, заедно со претставниците на Народната банка, АСО и МАПАС , тело кое директно ја надгледува стабилноста на финансискиот систем, вклучувајќи и системи за спречување перење пари.

Прашањето е: дали на тие тела им биле доставени информации за сомнителни трансакции, и ако да , какво е постапувањето?

IV. ОДГОВОРНОСТА НА МИНИСТЕРКАТА И ДИРЕКТОРКАТА НА УЈП

4.1. Гордана Димитриеска-Кочоска , Министерка за финансии

Министерката за финансии е политички одговорна за целокупната финансиска политика, вклучувајќи го и законодавниот надзор врз системот за борба против перење пари. Клучни прашања:

Дали свесно дозволила перење пари?  Правно, “свесното дозволување” бара директен доказ за намера или свест. Значајно потешко е да се докаже од пропуст на должна грижа.

Пропустот на должна грижа — Поверојатниот сценарио е следниот: ако надлежните служби генерирале предупредувачки сигнали (suspicious transaction reports), но нема доказ дека до министерката биле доставени или дека таа реагирала, тоа ја активира политичката , а можеби и правната  одговорност.

Министерството за финансии, заедно со Народната банка и АСО, изготвило Стратегија за финансиска едукација и финансиска инклузија 2021–2025 година , документ кој претпоставува активен надзор врз финансискиот систем. Тоа значи дека ресорот знаел за ризиците, и имал обврска да реагира.

4.2. Елена Петрова — Директорка на УЈП

УЈП е институцијата која е должна да ги следи даночните текови и да пријавува сомнителни трансакции до УФР.

УЈП оперативно ја спроведува даночната политика и врши наплата на даноци и други јавни давачки. Public Revenue Office Но суштинското прашање е: дали УЈП навремено ги детектирал и пријавил сомнителните финансиски текови поврзани со субјектите наведени во написот?

Постои судски преседан , вработени во УЈП беа обвинети за даночни измами и перење пари во случај со штета од над 6,5 милиони евра на буџетот , што покажува дека институционалната ранливост на УЈП е системска, не изолирана.

V. СИСТЕМСКИ НАОД: КАДЕ СЕ ИНСТИТУЦИИТЕ?

5.1. Глобалниот контекст

Според Глобалниот индекс на организиран криминал за 2025 година, перењето пари во Македонија најчесто се врши преку приватни фирми, градежни проекти и трговија со недвижнини, при што истражувачите нотираат бизнис-врски со политичари кои имаат корист од тендерите и лошото финансиско управување.

„Блиските односи меѓу бизнис личностите и политичките актери предизвикуваат загриженост за злоупотребата на јавните средства”, се посочува во него. Slobodnaevropa

5.2. Институционалната инертност

Инертноста не е само прашање на волја , таа е и структурна. Системот за спречување перење пари во РСМ вклучува барем шест институции, и кога одговорноста е толку дистрибуирана, секој може да чека некој друг да реагира. Ова е класичната “дифузија на одговорност” , сите се надлежни, никој не е одговорен.

5.3. Прекршени закони , потенцијален каталог

Доколку тврдењата во написот на Охридскај се засновани, потенцијално прекршените прописи може да ги вклучуваат:

• Законот за спречување перење пари и финансирање на тероризам , членови за должна грижа, известување, идентификација на вистински сопственик
• Законот за осигурување — одредби за транспарентност на работењето
• Законот за даночна постапка — обврски за пријавување
• Кривичниот законик — членови за перење пари (чл. 273), злоупотреба на службена положба (чл. 353), несовесно работење во службата

VI. ЗАКЛУЧОК: СИСТЕМСКА АНАЛИЗА

Написот на Охридскај поставува тема која го надминува поединечниот случај. Суштинскиот проблем е следниов:

Дали имаме држава во која институциите функционираат независно и непристрасно, или имаме систем во кој политичките врски и институционалната инертност создаваат простор за финансиски злоупотреби?

Одговорот на ова прашање не може да го даде само написот , може да го даде само независна истрага која ќе:

1. ги провери финансиските текови на наведените субјекти
2. утврди дали УФР примал известувања и како постапувал
3. провери дали надзорните тела (АСО, УЈП, МФ) имале доказ и не реагирале
4. утврди дали постои systemic failure или индивидуална злоупотреба

До тогаш, тезата за “свесно дозволување” останува хипотеза , сериозна, загрижувачка, достојна за истрага, но сè уште хипотеза.

Напомена: Овој текст е аналитичка разработка на прашањата поставени во написот на Охридскај. Не содржи судски утврдени факти за конкретни лица. Тврдењата за поединци претставуваат аналитички претпоставки кои подлежат на истрага и судска верификација.

Сашо Денесовски

Перење Пари ,Македонија ,Димитриеска Кочоска ,Елена Петрова ,УЈП ,Министерство За Финансии,Анета Ѓоргиев ,Даница Џутевска ,Владе Пазарџиевски ,Осигурување ,финансиски Криминал