АНТИМОН КАЈ КРИВА ПАЛАНКА: СТРАТЕШКА ИНВЕСТИЦИЈА ИЛИ ЕКОЛОШКА БОМБА?

Кога американскиот интерес се судира со здравјето на македонскиот граѓанин

I. ВОВЕД: ШТО СЕ СЛУЧИ?

На 7 април оваа година, премиерот Христијан Мицкоски ја најави можеби најконтроверзната инвестициска одлука во последната деценија , отворање на рудникот за антимон Крстов Дол кај кривопаланечкото село Луке. Договорот е склучен со австралиската компанија Pela Global, финансирана од американската државна институција International Development Finance Corporation (DFC) со до 5 милиони долари. Рудата, според договорот, ќе се извезува директно во Соединетите Американски Држави.

Но додека владата зборува за “стратешко партнерство” и “критични минерали”, граѓаните на Крива Паланка поставуваат сосема поинакво прашање: кој ќе го плати здравствениот данок?

II. ШТО Е АНТИМОН И ЗОШТО Е ОПАСЕН?

Антимонот е полуметал кој наоѓа примена во производство на батерии, огноотпорни материјали, полупроводници и воена опрема. Токму затоа САД го сметаат за критичен стратешки минерал , особено во услови на глобална трка за технолошка доминација и намалување на зависноста од Кина, која контролира над 80% од светското производство.

- Advertisement -

Но она што владата не го истакнува доволно гласно е другата страна на антимонот:

Меѓународната агенција за истражување на рак (IARC) во 2023 година ги класифицираше тривалентните соединенија на антимон како веројатно канцерогени за луѓето. Ефектите од изложеност на антимон вклучуваат:

• Тешки респираторни заболувања и пневмокониози
• Оштетување на срцето, бубрезите и црниот дроб
• Срцеви аритмии и анемија
• Дерматитис и кожни оштетувања
• Репродуктивни нарушувања
• Зголемен ризик од рак на белите дробови

При ископување и дробење на рудата се создава фина токсична прашина која се шири со ветрот, се таложи во почвата, влегува во подземните води и на крај , во синџирот на исхрана. Растенијата ја апсорбираат, животните ја консумираат, луѓето ја јадат. Ова не е теорија , ова е документирана реалност од десетици рударски локации низ светот.

III. КРСТОВ ДОЛ: ИСТОРИЈА НА ПРОБЛЕМИ

Рудникот Крстов Дол не е нов. Бил активен и затворен во 1981 година , поради ниските цени на антимонот на светскиот пазар. Во тој период биле извадени приближно 50.000 тони руда. Денес, новите геолошки проценки зборуваат за ресурс од речиси 3 милиони тони — бројка која на инвеститорите им блеска во очи.

Но зад таа бројка стои и реалност која малку се спомнува: јаловиштето од стариот рудник сè уште постои. Децении наназад, остатоците од претходното ископување бавно ја контаминираат почвата и водите во регионот. Новото ископување не би почнало на чисто , би почнало врз веќе нарушена еколошка рамнотежа.

IV. АМЕРИКАНСКИОТ ИНТЕРЕС: ПАРТНЕРСТВО ИЛИ ЕКСПЛОАТАЦИЈА?

Треба да се биде чесен: интересот на САД за македонскиот антимон не е филантропија. Во услови на глобалната геополитичка трка за критични минерали, Вашингтон активно бара алтернативни извори надвор од кинеската доминација. Македонија, со своите наоѓалишта, е погодна мета , мала земја, со слаби институции, висока потреба од странски инвестиции и голема желба за геополитичко позиционирање кон Западот.

Моделот е познат: рудата се вади во Македонија, се преработува и профитира во САД, а еколошките последици остануваат овде. Тоа не е партнерство , тоа е класична суровинска зависност.

V. КАДЕ СЕ ИНСТИТУЦИИТЕ?

Клучното прашање не е дали антимонот е вреден , тој е. Прашањето е под кои услови, со какви гаранции и по каква цена ќе се вади.

До денес, јавноста нема видено:

Целосна еколошка и социјална студија за влијанието врз регионот. Проектот е во подготвителна фаза, а политичките изјави одат далеку понапред од документацијата.

Јасен план за управување со јаловиштето. Каде ќе завршат токсичните остатоци? Кој ќе ги санира? За колку години?

Основни мерења на моменталната состојба , вода, воздух, почва , пред да почне ишто. Без базична линија, нема со што да се споредат идните загадувања.

Финансиски гаранции за санација. Ако компанијата замине , а компаниите заминуваат , кој ќе ја плати чистката? Македонската држава? Граѓаните?

Учество на локалното население. Граѓаните на Крива Паланка имаат право да знаат и право да одлучат. Не Мицкоски, не Pela Global, не DFC , туку луѓето кои ќе живеат во сенката на тој рудник.

I. ЛОЈАНЕ , ОГЛЕДАЛО НА ИДНИНАТА?

На неколку десетици километри оддалеченост стои рудникот Лојане , живо сведоштво за тоа како изгледа македонска еколошка катастрофа без санација. Децении по затворањето, Лојане останува нерешено еколошко жариште. Никој не е одговорен, никој не санирал, а локалното население живее со последиците.

Дали Крстов Дол ќе биде Лојане на следната генерација?

VII. ЗАКЛУЧОК: ЧИЈА Е МАКЕДОНИЈА?

Антимонот е македонски. Земјата е македонска. Воздухот, водата и почвата се македонски. И здравјето на луѓето кои живеат таму , исто така е македонско.

Ниту еден стратешки интерес на која и да е светска сила не може да биде поважен од тоа.

Владата има право да бара инвестиции. Но има и обврска , да гарантира дека тие инвестиции нема да ја претворат Крива Паланка во рударска колонија која ќе го плати својот данок во белодробни заболувања, контаминирана вода и уништена земја.

Доколку одговорот на тие прашања не е транспарентен, јавен и верификуван , тогаш “стратешката инвестиција” не еништо повеќе од продажба на здравјето на сопственото население за геополитичка услуга.

А тоа не е развој. Тоа е капитулација.

Охридскај

Здравствени Ризици ,Канцер ,Бели Дробови ,IARC ,Труење Антимон,Стратешка Инвестиција ,Американски Интерес ,Критични Минерали ,Суровинска Зависност ,Геополитика Македонија