Иловица-Штука: Зошто илјадници граѓани се плашат за здравјето и природата на Струмичко од рудникот

Секој неколку месеци, проектот за рудник за бакар и злато „Иловица-Штука“ се враќа во насловите , еднаш како „инвестиција од национален интерес“, друг пат како причина за протести и судски спорови што траат веќе повеќе од една деценија. Зад бројките за милијарди долари вредност и илјадници работни места стои едно прашање коешто локалното население во Струмичко континуирано го поставува: по каква цена?

Каде се наоѓа и зошто локацијата е чувствителна

Наоѓалиштето е лоцирано на падините на планината Огражден, во непосредна близина на Струмица и селото Ново Село , регион познат по земјоделството, лозарството и виновата култура, а не по тешката индустрија. Локалното население и еколошките здруженија изразуваат страв дека рудникот може да предизвика загадување на почвата, водата и воздухот во Струмичко. Токму блиската поврзаност меѓу економијата на регионот и квалитетот на земјиштето и водата е она што ја прави дебатата толку емотивна , за разлика од рудник во ненаселен или веќе индустријализиран крај, овде секаков ризик директно се допира со лозjата, овоштарниците и изворите на вода од кои живее локалното население.

Од што точно се плашат критичарите

Иако инвеститорот „Еуромакс Ресоурцес“ нагласува дека ќе примени современа технологија за суво одлагање на јаловината (Dry Stack Tailings) наместо класично влажно јаловиште со брана, противниците на проектот остануваат скептични од неколку причини:

• Прашина и тешки метали во воздухот. Дури и „сувите“ технологии за одлагање генерираат фина прашина при вадење и транспорт на рудата, што кај рудници со бакар честопати содржи траги на тешки метали.
• Ризик за водните текови. Регионот се граничи со реки што се влеваат кон соседните држави, а секое загадување на подземните или површинските води потенцијално има прекугранични последици , не само локални.
• Долгорочно наследство на јаловиштето. И најсовремените системи за складирање на рударски отпад бараат мониторинг и одржување со децении по затворањето на рудникот; прашањето кој ќе го гарантира и финансира тоа по истекот на концесијата останува нерасчистено.
• Прецедентите во регионот. Активисти често го споменуваат искуството со други рудници во Македонија при разговор за неизвесноста околу долгорочните еколошки гаранции.

- Advertisement -

Пред години, дел од политичкото раководство самиот проект и слични наоѓалишта јавно ги нарекуваше „рудници на смртта“ , фраза која и денес циркулира во јавниот дискурс и покажува колку длабоко е вкоренет стравот кај дел од граѓаните, без разлика дали технологијата во меѓувреме навистина се променила.

Здравјето на луѓето , најосетливото прашање

За разлика од економските проекции, коишто лесно се сведуваат на бројки, влијанието врз здравјето е она што најтешко се квантифицира однапред  и токму затоа најмногу вознемирува. Загриженоста на месното население се темели на неколку конкретни точки: изложеност на прашина од рудникот кај населените места во непосредна близина, можно влијание врз квалитетот на водата за пиење и наводнување, и долгорочните ефекти врз земјоделските производи од регионот, кои се извозен бренд на Струмичко. Еколошки здруженија неодамна повторно бараа заеднички концесиите за рудникот да бидат поништени, што покажува дека отпорот не е стивнат, туку продолжува институционално, преку правни патишта.

Важно е да се каже дека засега нема независна, објавена студија што го квантифицира конкретниот здравствен ризик за жителите на Струмичко доколку рудникот почне да работи , а токму отсуството на таква јасна, јавно достапна анализа е она на што критичарите постојано укажуваат.

Дали „позитивните“ на некој порталчина написи го премолчуваат вистинскиот проблем?

Во последните месеци, во јавниот простор се појавуваат сериски објави коишто проектот го претставуваат речиси исклучиво позитивно , со наслови за „национален интерес“, „нема опасност од загадување“ и повикувања граѓаните да не веруваат во „стравови и дезинформации“. Легитимно е прашањето коешто дел од локалната заедница го поставува: дали станува збор за независно новинарство, или за координирана комуникациска кампања што намерно ја турка нарацијата во една насока, замаскирана како уредувачка содржина? Самиот инвеститор јавно тврди дека еколозите и граѓанските активисти шират дезинформации со кои му се урива угледот пред канадската берза, што покажува дека компанијата активно управува со наративот околу проектот преку медиумски настап.

Ова не значи автоматски дека секој поволен текст е нарачан , но значи дека читателите заслужуваат транспарентност: кој стои зад финансирањето на одредена анализа или изјава, дали е спонзорирана содржина, и дали се даваат подеднакво простор и на аргументите на другата страна. Токму недостигот на таа рамнотежа е она што поттикнува сомнежи дека одредени медиуми свесно ја „туркаат“ приказната преку „мала врата“.

Што вели другата страна

За целосна слика, треба да се спомене и гледиштето на инвеститорот и на дел од струката. Локалната иницијатива „И здравје и работа“ смета дека дебатата предолго е заложник на стравови и шпекулации наместо на научни факти и современи технологии, а претставници на металуршката струка тврдат дека модерното рударство со континуиран мониторинг на водата, воздухот и почвата е принципиелно различно од праксите од минатото. Инвеститорот дополнително се обврза писмено дека нема да користи цијанид при експлоатацијата.

Заклучок

Прашањето околу „Иловица-Штука“ не е едноставно „за“ или „против“ рудник. Тоа е прашање дали институциите ќе обезбедат целосна транспарентност, независна и јавно достапна еколошка и здравствена проценка, реални механизми за одговорност во случај на инцидент, и информиран јавен дебат ослободен од еднострани комуникациски кампањи , без разлика од која страна доаѓаат. Додека тие гаранции не се јасни и проверливи, скептицизмот на локалното население тешко дека може да се отфрли само како „дезинформација“.

Сашо Денесовски