Унгарија ги објави комунистичките архиви, што може да се очекува?

Унгарија направи историски чекор во соочувањето со комунистичкото минато. На 4 ноември почна јавното објавување на архивите на поранешните тајни служби, со што, по повеќе од три и пол децении политички расправи и одложувања, граѓаните добија можност да пребаруваат десетици илјади имиња на луѓе кои биле дел од системот кој ги следел, ги контролирал и ги користел за свои цели.

Одлуката ја спроведува владата на премиерот Петер Маѓар, кој отворањето на таканаречените „агентски досиеја“ го вети во изборната кампања. Првите документи се веќе достапни преку интернет, а до февруари следната година треба да биде објавен и значително пообемниот дел од архивската граѓа. Станува збор за материјали од службите што дејствувале во периодот од 1945 до 1990 година, во времето на комунистичкото владеење.

Законот што ја прекинува децениската блокада

- Advertisement -

Унгарскиот парламент во септември 2026 година усвои нова законска рамка за целосно откривање на документите од државната безбедност. Предлогот беше изгласан со 149 гласа „за“, без гласови „против“ и со 35 воздржани. Со него се проширува пристапот до архивите, се поедноставува постапката за нивно објавување и се зголемуваат правата на лицата кои биле следени и на нивните семејства.

Законската рамка е насочена кон документите на поранешните унгарски државни безбедносни служби и предвидува четири главни категории архивски материјали да станат бесплатно достапни за јавноста. Станува збор за таканаречените „картони број шест“, регистрите за регрутирање информатори, електронската евиденција на мрежните лица и нивните поединечни досиеја.

Првично беше предвидено законот да стапи во сила на 20 октомври, а објавувањето да почне два дена подоцна, во пресрет на 70-годишнината од Унгарската револуција од 1956 година. Но, поради обемот на документацијата и потребата од дополнителна проверка, парламентот во октомври го помести рокот за 4 ноември. Измената беше усвоена со 129 гласа „за“, 33 „против“ и осум воздржани.

Иако делумното отворање на архивите започна уште во 1990-тите, претходните законски решенија не овозможија целосно соочување со минатото. Во 1994 година беше усвоен таканаречениот Закон за агентите, со кој функционерите, пратениците и одредени носители на јавни функции беа проверувани за поранешна соработка со тајните служби. Од 1997 година граѓаните добија право на увид во сопствените досиеја, а во 2003 година беше проширен пристапот до архивските материјали и беше уредена работата на Историскиот архив на државната безбедност. Но, имињата на информаторите главно останаа недостапни за јавноста.

Што точно ќе може да се дознае од документите?

Првите документи, објавени на интернет-страницата nyitottaktak.hu, опфаќаат три категории.

„Картоните број шест“ се евиденциски листови со личните податоци на лицата, околностите и мотивите за нивното регрутирање, како и податоци за периодот и начинот на нивното ангажирање. Вториот вид се таканаречените Б-регистри, во кои се запишувале регрутираните лица во периодот од 1957 до 1962 година. Третиот е електронската евиденција Х, зачувана на магнетни ленти, со околу 58.000 имиња и кодни имиња на лица кои биле во евиденцијата на државната безбедност.

Сепак, самото појавување на нечие име во овие регистри не е доказ дека лицето било активен доушник. Како што предупредува и директорот на Историскиот архив, Герге Бендеѓуз Чех, во евиденцијата има и луѓе кои никогаш не биле регрутирани, туку само биле предмет на интерес на службите или биле опфатени со обиди за регрутирање. Дури и постоењето на картон за некое лице не докажува дека тоа навистина доставувало информации. За таков заклучок потребни се дополнителни документи и историски контекст.

Најзначајниот дел од архивата допрва треба да биде објавен. Станува збор за таканаречените Б-досиеја, кои содржат подетална документација за регрутирањето, контактите со оперативните офицери, начинот на соработка и доставените информации. Во нив може да се најдат и податоци за луѓе кои одбиле да соработуваат, кои биле уценувани или кои формално биле заведени како соработници, но не давале корисни информации. Станува збор за околу еден милион страници документација, чие објавување е предвидено најдоцна до 25 февруари 2027 година, на Денот на сеќавањето на жртвите на комунизмот.

При објавувањето се применуваат и ограничувања за заштита на приватноста. Имињата и личните податоци на луѓето кои биле следени, односно жртвите на системот, нема да бидат јавно достапни во документите. Ќе бидат отстранувани и особено чувствителни информации за здравствената состојба, сексуалната ориентација и зависностите на лицата заведени како соработници. Нивните досиеја, сепак, ќе можат да ги побараат самите засегнати лица и нивните блиски, под условите утврдени со законот.

Нецелосна архива и опасност од погрешни обвинувања

Унгарските историчари предупредуваат дека ни новото отворање нема да даде целосна слика за мрежата на државната безбедност. Според проценките, во времето на комунистичкото владеење биле регрутирани околу 150.000 до 160.000 мрежни лица, но голем дел од документацијата е уништен или исчезнат. Само во архивата се зачувани околу 9.000 Б-досиеја, а неодамна се префрлени уште околу 1.000 од други институции. Поради тоа, објавените 60.000 имиња не претставуваат целосен список на соработниците, ниту секое од нив означува докажана активна соработка.

Прашањето има и непосредна политичка тежина. Во изминатите децении различни влади ја одложуваа целосната објава, а особено по доаѓањето на Фидес на власт во 2010 година, предлозите на помалите партии за отворање на архивите не добиваа поддршка. Во 2002 година, на пример, беше објавено дека тогашниот социјалистички премиер Петер Меѓеши бил професионален припадник на комунистичката контраразузнавачка служба. Случајот покажа колку чувствителни информации од минатото можат да влијаат врз актуелната политика, особено кога се објавуваат селективно, без целосната документација.

Маѓар ја исполнува изборната обврска, но отвора и политички ризици

За Петер Маѓар, отворањето на архивите е едно од поважните ветувања со кои ја градеше својата политичка позиција. Тој уште во 2024 година најави дека, доколку дојде на власт, ќе ги направи достапни документите. По објавувањето на првите регистри, Маѓар изјави дека со тоа се исполнува ветување од демократските промени пред 36 години и ги повика граѓаните да ги третираат откритијата „со достоинство и човечност“, предупредувајќи дека во многу семејства може да се појават болни сознанија за починати роднини.

За опозицијата, особено за Фидес на Виктор Орбан, темата може да стане непријатна, но не треба да се очекува дека архивите автоматски ќе произведат голем политички скандал. Орбан, на пример, непосредно пред објавувањето на документите изјави дека тајните служби се обиделе да го регрутираат додека служел војска, но дека одбил да соработува. Претходно во јавноста се појавувале документи поврзани со неговото име, но унгарскиот портал „Телекс“ наведува дека нема доказ оти бил регрутиран како информатор.

Политичкиот ефект ќе зависи и од тоа кои имиња ќе се појават во подеталните досиеја, како и од нивната автентичност и контекст. Можно е да се отворат прашања за одговорноста на поранешни функционери, политичари, јавни личности и припадници на економската елита, но и за тоа како комунистичката државна безбедност влијаела врз подоцнежниот политички и бизнис-живот.

Засега владата не најави воведување лустрација или забрана за вршење јавни функции врз основа на поранешна соработка со службите. Главната цел на новиот закон е објавување и историско расветлување на документацијата, а не автоматско казнување на луѓето чии имиња се појавуваат во неа.

Историска правда или задоцнето симболично соочување?

За значењето на овој процес нема целосна согласност меѓу унгарските историчари. Историчарот Јанош Рајнер смета дека отворањето има пред сè симболично значење и дека, по толку многу години, нема да предизвика голем интерес кај пошироката јавност.

Од друга страна, историчарот Кристијан Унгвари, кој со децении ги истражува досиејата на унгарските тајни служби, смета дека објавувањето може да поттикне нови истражувања и да ја отвори општествената дебата за механизмите на комунистичката диктатура, нешто што со децении беше избегнувано. Тој смета дека премолчувањето на минатото има долгорочни политички последици, а општествените лаги неизбежно водат кон нарушен однос кон политиката.