Како започна македонската револуционерна борба пред 133 години?

Пред 133 години, во Солун, далеку од институциите на една сопствена држава и во време кога Османлиската Империја сè уште владеела со Македонија, шестмина луѓе се собрале околу идеја што барала повеќе од храброст – барала организација, тајност и подготвеност за жртва. Нивната замисла била да создадат револуционерно движење што ќе се бори за политичка автономија на Македонија. Од таа идеја започнал процес што ќе остави длабока трага во македонската историја.

Денеска, 23 октомври, се одбележува Денот на македонската револуционерна борба, државен празник поврзан со основањето на Македонската револуционерна организација во 1893 година. Зад датумот што денес се одбележува со свечености и историски сеќавања стои време на политичка неизвесност, национални и општествени превирања и борба за иднината на една територија врз која интереси имале повеќе сили.

Шестмина основачи, една тајна идеја

Историскиот состанок се одржал во домот на солунскиот книжар Иван Хаџи Николов. На него учествувале Даме Груев, Христо Татарчев, Петар Поп Арсов, Андон Димитров, Христо Батанџиев и домаќинот Хаџи Николов.

- Advertisement -

Нивните имиња се запишани како имиња на основачите на организацијата, но во тој момент тие не располагале со воена сила, државна администрација или институционална поддршка. Располагале со нешто поинакво: убедување дека ослободувањето не може да се остави само на туѓи влади и дипломатски договори, туку бара сопствена политичка волја и организирано дејствување.

Меѓу нив немало воени команданти. Даме Груев бил учител, Христо Татарчев лекар, Петар Поп Арсов и Андон Димитров биле поврзани со просветната дејност, Христо Батанџиев бил учител, а Иван Хаџи Николов работел како книжар. Тоа биле образовани луѓе што ја познавале важноста на училиштата, книгите и мрежите на лични контакти во општество во кое политичкото организирање било ограничено.

Нивната идеја не била само да се крене оружје. Прво требало да се создаде организација што ќе може да дејствува во тајност, да придобива членови, да поврзува градови и села и да изгради структура способна да ја издржи репресијата на властите.

Зошто токму Солун?

На крајот на XIX век Солун бил еден од најзначајните градови во европскиот дел на Османлиската Империја. Како трговски и комуникациски центар, тој поврзувал различни заедници, политички влијанија и културни средини. Во таков град полесно можеле да се сретнат луѓе од различни краишта, да разменуваат идеи и да воспоставуваат врски.

Но, токму таа средина носела и ризици. Македонија била под османлиска власт, а нејзината иднина била предмет на интерес на соседните балкански држави. Прашањето за реформите, автономијата и политичката припадност на регионот било дел од пошироката Источна криза, во која се судирале интересите на големите сили и националните движења на Балканот.

Во такви околности, создавањето сопствена револуционерна организација било обид да се изгради домашна политичка сила, наместо судбината на Македонија целосно да зависи од одлуките донесени надвор од неа.

Автономија како политичка цел

Првичната цел на организацијата била извојување политичка автономија за Македонија во рамките на Османлиската Империја. Тоа е важен историски детаљ: во почетната фаза, основачите не тргнале од веќе воспоставена држава, туку од идејата за автономна политичка единица и организирана борба за нејзино остварување.

Организацијата требало да дејствува тајно и првенствено на територијата на Македонија. Во неа требало да се примаат луѓе што биле родени или живееле во Македонија, без оглед на нивната верска или национална припадност. Таквата замисла имала и практична страна: движењето требало да се потпира врз локалното население и да не биде ограничено само на тесен круг истомисленици.

Во првите состаноци бил поставен темелот на организацијата, а во почетокот на 1894 година биле разработени нејзините организациски правила и конституиран Централниот комитет. Христо Татарчев станал прв претседател на Централниот комитет, а Даме Груев секретар.

Така, од идејна средба се преминало кон создавање структура. Таа разлика е суштинска: политичките идеи можат да останат само желби, но организацијата им дава начин да се пренесуваат, да се развиваат и да се претворат во конкретно дејствување.

Од една куќа до мрежа низ Македонија

Во следните години организацијата почнала да воспоставува мрежа на локални комитети и врски меѓу поголемите населени места. Во неа се вклучувале учители, занаетчии, трговци, селани и други жители. Луѓето што можеле да патуваат, да пренесуваат пораки и да одржуваат врски меѓу различни средини имале значајна улога во нејзиното ширење.

Тајноста била неопходна. Организацијата морала да избегнува откривање на своите членови и планови, а секое невнимание можело да доведе до апсења, затвор и прекин на воспоставените врски. Затоа, покрај политичката цел, важни станале дисциплината, довербата и создавањето локални јадра што можеле да функционираат и под притисок.

Развојот не бил ниту едноставен ниту без противречности. Со растењето на движењето се појавувале различни погледи за начинот на дејствување, односите со надворешните центри и политичката иднина на Македонија. Со текот на времето се менувале и називите на организацијата, нејзините раководства и програмските формулации.

Затоа, историски е попрецизно да се зборува за развој на револуционерното движење низ повеќе фази, отколку за организација што останала непроменета од првиот состанок до подоцнежните востанија.

Гоце Делчев и генерацијата што ја прошири борбата

Меѓу најзначајните личности што подоцна се поврзале со револуционерното движење бил Гоце Делчев. Тој не бил меѓу шесттемина основачи во Солун, но станал една од неговите најпрепознатливи личности и важен организатор на терен.

Делчев и другите револуционери од неговата генерација придонеле за ширењето на мрежата, поврзувањето на локалните комитети и развојот на организациската работа. Нивната улога била важна затоа што движењето не можело да опстане само со одлуки донесени во еден град. Му биле потребни луѓе што ќе ги претворат тие одлуки во секојдневна работа во селата и градовите.

Организирањето на населението, набавувањето оружје, пренесувањето пораки и подготовката за можни вооружени судири постепено ја менувале природата на движењето. Од тесен круг истомисленици се развивала поширока револуционерна мрежа, но со тоа растеле и ризиците, внатрешните несогласувања и цената што ја плаќале нејзините членови.

Илинден 1903: моментот кога идејата стана востание

Десет години по состанокот во Солун, на 2 август 1903 година, избувнало Илинденското востание. Тоа било еден од најзначајните настани во историјата на македонското револуционерно движење, но и пресвртница што ја покажала разликата меѓу идејата за ослободување и тешкотиите на нејзиното остварување.

Востанието имало најсилен одек во Битолскиот револуционерен округ, каде што биле заземени населени места и воспоставени востанички власти. Во Крушево била прогласена Крушевската Република, со Никола Карев како претседател. Иако постоела кратко, таа останала еден од најзначајните симболи на стремежот кон самоуправа и политичка слобода.

Крушевскиот манифест, упатен до населението од различни заедници, повикувал на заедничко спротивставување на неправдите и на солидарност меѓу луѓето без оглед на нивната верска или етничка припадност. Тој дел од востаничкото наследство и денес е важен за разбирањето на идеите за заеднички живот и политичко организирање во тогашна Македонија.

Но востанието било задушено од османлиските сили. Следувале човечки жртви, уништување населени места и големи страдања на цивилното население. Поразот покажал дека револуционерната решителност сама по себе не е доволна кога движењето се соочува со воено и материјално помоќна империја.

И покрај тоа, Илинден останал трајна референтна точка во политичката меморија на македонскиот народ. Неговото значење не произлегува само од воените настани, туку и од обидот да се воспостави власт што ќе ја изразува волјата на населението.

Наследство што не може да се сведе на една реченица

Историјата на револуционерната организација не завршила со Илинден. Во следните години таа продолжила да се менува, а во неа се судирале различни стратегии и политички визии. Нејзиното наследство подоцна станало предмет на различни национални историски толкувања, а дел од нејзините личности и идеи и денес се споменуваат во пошироки балкански спорови за историјата.

Затоа е важно да се разликуваат историските факти од подоцнежните политички интерпретации. Состанокот во Солун во 1893 година, имињата на шесттемина основачи, целта за автономија и развојот на организациската мрежа се дел од историската основа. Начинот на кој различни држави, политички движења и генерации го толкувале тоа наследство е посебно прашање.

Исто така, патот од револуционерното движење до современата македонска држава не бил ниту краток ниту праволиниски. Меѓу 1893 и 1991 година се случиле Балканските војни, Првата и Втората светска војна, различни облици на политичка власт и борба, како и создавањето на македонската државност во рамките на федеративна Југославија по Втората светска војна. АСНОМ во 1944 година и прогласувањето независност во 1991 година припаѓаат на различни историски околности, но се клучни точки во развојот на современата македонска државност.

Датумот што го паметиме

Постои и календарски детаљ што често се споменува во врска со 23 Октомври. Датумот на основачкиот состанок е наведен според јулијанскиот календар, познат како стар стил. Во грегоријанскиот календар, кој денес е во употреба, 23 октомври 1893 година одговара на 4 ноември.

Денес, сепак, 23 октомври е датумот на државниот празник – Денот на македонската револуционерна борба. Тој не е само потсетување на една тајна средба во Солун, туку и повод да се размислува за времето во кое се родиле идеите за автономија, организирана борба и право на населението да влијае врз сопствената иднина.

Шесттемина основачи не можеле да знаат како ќе се развива историјата во следните децении. Не можеле да ги предвидат ниту поразите, ниту жртвите, ниту политичките пресврти што ќе ја обликуваат Македонија. Но нивната средба означила важен чекор во создавањето организирано револуционерно движење.

Од една куќа во Солун започнал процес што ќе прерасне во поширока борба, ќе го доживее својот драматичен врв со Илинденското востание и ќе остане дел од историското паметење на Македонија. Токму во тоа е значењето на 23 Октомври: во потсетувањето дека зад големите историски промени најчесто стојат луѓе што, во неизвесни времиња, решиле да се обидат да ја променат сопствената иднина.