„БЕЗБЕДНОСНА” МАГЛА: ШТО СЕ КРИЕ ЗАД СЛУЧАЈОТ ГРУБИ?Кога институциите одговараат со „класифицирано”- прашањето е кој ги класифицирал и зошто

Одлуката Артан Груби да заврши во куќен притвор наместо во истражен затвор создаде политичка бура која открива нешто многу позагрижувачко од самиот случај — системски пропуст во начинот на кој безбедносните проценки се користат (или злоупотребуваат) во Македонија.

- Advertisement -

Проблемот со „старата” безбедносна проценка

Јавното обвинителство соопшти дека МВР и АНБ процениле дека безбедноста на Груби не може да се гарантира во притворското одделение. Но тука се отвора клучното прашање кое, изненадувачки, никој не го поставува директно: Кога е направена таа проценка?

Ако проценката датира од пред повеќе од една година, пред или за време на бегството на Груби — тогаш станува збор за документ кој е оперативно застарен. Безбедносните проценки не се статични документи. Тие се живи аналитички алатки кои се ажурираат на дневна или неделна основа. Безбедносната состојба во затворот „Скопје” денес не е иста со онаа пред 12 месеци. Персоналот се менувал. Притвореничкиот состав се менувал. Ризичните фактори се менувале.

Доколку МВР и АНБ ја базирале препораката на застарена проценка, тогаш не зборуваме за безбедносен ризик — зборуваме за административна небрежност или, уште полошо, за намерна злоупотреба на процедурата.

Мицкоски и парадоксот на „класифицираното”

Премиерот Мицкоски во своето гостување на Канал 5 соопшти дека одговорот на МВР и АНБ бил дека документите се „класифицирани, строго доверливи”. Оваа изјава е сама по себе политички индикативна.

Мицкоски е премиер. Тој има уставна надлежност над извршната власт. Доколку двете безбедносни тела — кои се негови оперативни инструменти — одбиваат да му дадат увид во документи поврзани со случај со висок јавен интерес, тогаш или:

а) системот функционира надвор од контролата на премиерот, или

б) премиерот ги прашува јавно работи кои ги знае приватно — што би значело театарска политика.

Ниту едниот сценарио не е охрабрувачко.

Куќниот притвор — правна мерка или политички компромис?

Мицкоски нагласи дека куќниот притвор не е конечна мерка и дека може да се менува. Тоа е точно во правна смисла. Но самиот тон на изјавата открива нешто: власта чувствува потреба да ја смирува јавноста, наместо да и одговори.

Граѓаните не прашуваат дали мерката е конечна. Тие прашуваат зошто воопшто е применета. Зошто некој кој беше во бегство повеќе од година — категорично неповолна околност за секој обвинет — добива поблага мерка при предавањето?

Одговорот на обвинителството — „безбедносна проценка” — не само што не ги смирува овие прашања, туку ги заострува. Затоа што безбедносната проценка, ако е вистинска и ажурирана, треба да биде достапна барем за директорот на затворот, кој треба да ги имплементира мерките. Но, според Мицкоски, ни тој не добил пристап.

Заплеткувањето се продлабочува

Случајот Груби повеќе не е само правен — тој стана тест за функционалноста на институциите. Кога безбедносните тела одговараат со „тајност” наместо со аргументи, кога премиерот јавно бара одговори од своите сопствени институции, и кога обвинителството се брани со класифицирани документи кои никој не може да ги провери — системот покажува сериозен дефицит на транспарентност.

Во нормална правна држава, безбедносна проценка за затворски услови не е државна тајна. Таа е оперативен документ. Нејзината класификација во овој контекст мириса на заштита — но не на Груби, туку на некого или нешто друго.

Прашањето кое остануа без одговор е едноставно: кој наредил да се направи таа проценка, кога точно е направена, и дали е направена специјално за овој случај или е извадена од архива?

Додека тоа прашање останува без одговор, „безбедносната” оправданост ќе изгледа се повеќе како политичка магла.

Анализата е базирана на јавно достапни изјави на премиерот Мицкоски и соопштението на Јавното обвинителство.

Сашо Денесовски-експерт по безбедност