Тајната навигација на гулабите: како птица знае да го најде патот дома од илјада километри

Науката со децении се обидува да го разоткрие мистериозниот „вграден компас“ на гулабите-письмоносци, но целосниот одговор сè уште не постои.

—————————————————————————————————————————————————–

Замислете сценарио: гулаб се става во кутија, се превезува со камион или авион стотици километри далеку од својот дом, во непознат предел кој никогаш претходно не го видел, а потоа се пушта на слобода. За неколку часа, понекогаш и побрзо отколку што човек би стигнал со кола, птицата е назад во својот гулабарник. Оваа способност со векови ги фасцинира луѓето, а научниците и денес немаат целосен одговор како точно функционира.

Компас и карта

Истражувачите го објаснуваат навигацискиот систем на гулабите преку модел составен од два дела. Првиот дел е компас, односно способност птицата да одреди насока, слично како да знае каде е север, југ, исток и запад. Вториот, многу посложен дел, е карта: внатрешен механизам што му кажува на гулабот каде точно се наоѓа во просторот во однос на неговиот дом. Компасниот дел е релативно добро проучен, но токму „картата“, механизмот што му овозможува на гулабот да сфати дека се наоѓа, на пример, 500 километри југозападно од гулабарникот, останува предмет на научен спор.

Магнетно сетило

- Advertisement -

Една од најзастапените теории е дека гулабите го чувствуваат магнетното поле на Земјата. Се претпоставува дека мали честички магнетит, лоцирани во горниот дел од клунот, функционираат како вид биолошки компас, регистрирајќи ги промените во јачината и насоката на магнетното поле. Дополнителна теорија зборува за специјални молекули во очите на птиците, наречени криптохроми, кои се чувствителни на светлина и магнетизам и можеби им овозможуваат на гулабите буквално да „гледаат“ линии на магнетното поле. И покрај тоа што многу експерименти го поддржуваат постоењето на некаков вид магнетна чувствителност, сама по себе таа не изгледа доволна за прецизно одредување на позицијата.

Мирис и мирисна карта

Можеби најизненадувачки, но добро поткрепен со експерименти механизам е сетилото за мирис. Италијански научници спровеле истражувања во кои на гулаби им било хируршки или привремено блокирано сетилото за мирис, по што нивната способност да се вратат дома драстично опаднала. Теоријата, позната како олфакторна навигација, тврди дека гулабите со текот на времето градат нешто како мирисна мапа на регионот околу својот дом. Различни ветрови носат различни комбинации на мириси од различни насоки, а птицата, откако ќе биде испуштена на непознато место, ги препознава мирисите присутни во воздухот и на тој начин заклучува од која насока духа ветер типичен за одреден правец во однос на дома.

Позицијата на сонцето

Гулабите се способни да го користат сонцето како ориентир, слично на морнарска навигација. За да функционира ова, потребен им е и внатрешен биолошки часовник, бидејќи позицијата на сонцето на небото се менува во текот на денот. Птицата мора истовремено да знае колку е часот и каде е сонцето во тој момент, за да пресмета насока. Токму затоа точноста на гулабите значително опаѓа во облачни и магливи денови, кога сончевиот компас не е достапен.

Инфразвук: звуци што патуваат илјадници километри

Понова и помалку истражена теорија зборува за способноста на гулабите да детектираат инфразвук, односно звучни бранови со многу ниска фреквенција, недостапни за човечкото уво. Инфразвукот се создава од природни извори како океански бранови, планини и атмосферски турбуленции, а може да патува илјадници километри без значително слабеење. Според оваа хипотеза, гулабите можат да создадат нешто како акустична карта на пошироката околина, слушајќи го специфичниот „звучен потпис“ на теренот околу својот дом.

Визуелна меморија

Кога гулабот ќе се доближи до познатиот терен, обично последните неколку до десетина километри пред гулабарникот, влегува во игра и визуелната меморија. Птицата ги препознава реки, патишта, шуми и градби што претходно ги видела при вежбовни летови, слично како човек кој се движи по добро познат пат до дома дури и без карта.

Улогата на тренингот

Кај натпреварувачките гулаби, способноста за ориентација не е само вродена, туку и вежбана. Одгледувачите постепено ги зголемуваат растојанијата на испуштање, обично почнувајќи од дваесетина километри, потоа сто, потоа неколку стотини, сè до илјада и повеќе километри. На тој начин, птицата постепено гради искуство и меморија на мириси, магнетни насоки и терени околу својот дом гледано од различни правци, што значително ја зголемува точноста при враќање од непознати локации.

Она што сè уште не е решено

И покрај децении истражувања, научниците не се целосно согласни кој механизам е доминантен и дали важи универзално за сите гулаби и сите региони. Експерименти на различни тимови често даваат спротивставени резултати: некаде блокирањето на мирисот драматично ја намалува способноста за враќање, а на други локации ефектот е минимален, што укажува дека гулабите можат да се потпрат на различни сетилни системи во зависност од условите. Најверојатното објаснување е дека станува збор за комбиниран систем, во кој магнетното сетило дава груба насока на големо растојание, мирисот и инфразвукот помагаат при пофина ориентација, а сончевиот компас и визуелната меморија ја завршуваат работата при приближување кон домот.

Токму оваа комплексност е причина зошто способноста на гулабите да се вратат дома од стотици па и илјада километри далечина, и по повеќе од сто години научно проучување, останува една од најубавите нерешени загатки во светот на животните.

Охридскај