Авторски надомест или авторски терор, кому всушност му служи ЗАМП

Секој сопственик на кафуле, ресторан или хотел во Македонија порано или подоцна го добива истиот допис. На меморандум со сина розета и штембил, стигнува фактура со наслов „Побарување од авторски надомест”, потпиш… „Со почит” …од Здружението за заштита на авторски музички права, познато како ЗАМП. Дописот е краток, административен и наводно неспорен, се повикува на Законот за авторското право и сродните права и на Правилникот со Тарифа за користење на авторски музички дела. На хартија сè изгледа уредно. Во пракса, за илјадници угостители и хотелиери, тоа парче хартија значи почеток на нова месечна давачка која малкумина ја разбираат, а уште помалку ја оспоруваат.

Закон што роди монопол

Приказната не почнува со дописот, туку со законот зад него. Пред години, тогашните власти го поставија правниот механизам со кој се уредува собирањето на авторски надоместоци во угостителството и хотелиерството. На хартија, целта звучи благородно, заштита на музичките автори чии дела се пуштаат во јавни простории. Во пракса, законот и правилниците што произлегоа од него овозможија да се формира затворен систем во кој собирањето на надоместокот е сведено на неколку организации, а во некои сегменти, речиси монополски, на едно здружение.

Токму тука лежи јадрото на проблемот. Не станува збор за тоа дали музичките автори заслужуваат надомест, тоа е легитимно прашање низ целиот свет. Станува збор за начинот на кој бил конструиран системот, кој практично отвори простор мал број луѓе да управуваат со милионски парични текови кои поминуваат низ рацете на здружение на граѓани, без реална, независна и јавна контрола над тоа како тие пари се распределуваат, кому одат и во кој обем навистина стигнуваат до авторите чиешто име официјално се користи за оправдување на наплатата.

Тарифа која никој не ја избрал

- Advertisement -

Секој угостител кој добил ваков допис знае дека изборот е привиден. Тарифата е пропишана, а не договорена. Висината на надоместокот не произлегува од преговори меѓу две рамноправни страни, туку од правилник донесен без вистинска вклученост на оние кои треба да плаќаат. Стопанствениците немаат простор да ја оспорат основата, немаат простор да бараат ревизија на критериумите, а честопати немаат ниту јасна информација колкав дел од собраните средства навистина завршува кај музичарите, а колкав дел останува во административните и оперативните трошоци на самото здружение.

Кога процесот на наплата поаѓа од закон, а не од пазарна логика, кога висината на давачката ја пропишува истата структура која истовремено ја наплатува и ја распределува, тогаш зборот „авторски надомест” почнува опасно да наликува на нешто друго, парафискален данок кој државата дозволила приватно здружение да го собира во своe име.

Три имиња зад еден систем

Во јавноста, а и меѓу самите угостители, веќе долго кружат тврдења дека раководната структура на овој вид здруженија во земјава фактички се сведува на тесен круг луѓе, во некои наводи дури и само тројца, кои преку контрола над телото за колективно управување со авторски права, наводно натрупале значително лично богатство токму на овој основ. Ваквите тврдења засега остануваат наводи на дел од јавноста и на засегнатите стопанственици, а не се официјално, независно и судски утврден факт. Но самиот факт што ваквите сомнежи опстојуваат со години, без ниту еден целосен, јавно достапен и независен ревизорски извештај кој би ги отфрлил или потврдил, зборува повеќе за системот отколку за поединците.

Ако навистина постои затворен круг луѓе кои преку законски овластувања за наплата на авторски надоместоци се стекнале со мултимилионски приходи, додека угостителите и хотелските работници едвај го затвораат месецот, тоа не е приказна за успешно деловно работење. Тоа е приказна за законски овозможена концентрација на моќ и пари во раце на неколкумина, на товар на илјадници други.

Кој навистина плаќа

Оние што реално ја чувствуваат тежината на овој систем не се крупните дискотеки со сигурен месечен промет, туку малите кафеани, семејните ресторани, приморските и планинските хотели кои работат сезонски, а плаќаат целогодишно. За нив, дописот од ЗАМП не е формалност, туку уште еден фиксен трошок кој доаѓа без оглед на тоа дали летото било добро или дождливо, дали салата била полна или празна.

Кога законодавецот дозволил еден ваков механизам да функционира речиси без противтежа, кога инспекциските и контролните механизми не успеале, или не сакале, темелно да проверат каде завршуваат парите, тогаш товарот автоматски паѓа врз оние на дното на синџирот, келнерите, готвачите, собарките, малите закупци на угостителски објекти, луѓето чиј труд одржува жива цела една индустрија, а чиј глас во креирањето на овие правила практично не постои.

Што треба да следи

Јавен интерес наметнува неколку прашања на кои надлежните институции должат одговор. Колкав дел од годишно собраните средства преку овој вид надоместоци навистина завршува кај домашните и странските автори, а колкав дел се задржува како оперативен и управувачки трошок на здружението. Дали постои независна, редовна и јавно објавена ревизија на финансиското работење. Дали постои реална, а не само формална, можност угостителите и хотелиерите да ја оспорат основаноста и висината на тарифата пред независно тело, а не само пред самото здружение кое ја наплатува.

Додека овие прашања остануваат без јасен одговор, дописите со синиот штембил и понатаму ќе стигнуваат во поштенските сандачиња на угостителите низ Македонија. А со нив ќе стигнува и истото прашање кое веќе со години останува без официјален одговор, дали станува збор за легитимна заштита на авторски права, или за законски засновано преземање пари од најранливиот дел на угостителската индустрија, во корист на тесен круг луѓе.

С.Денесовски