НИТРА , КОЛЕВКАТА НА СЛОВЕНСКАТА ДУША КОЈА ГЛЕДА КОН ОХРИД

Кога историјата на два града се среќава низ вековите

Охрид , април 2026

Постојат градови кои не се само места на картата , тие се места на памет. Нитра е еден таков град. Охрид е друг. И кога на 8 април 2026 година градоначалникот на Нитра Марек Хатас и словачката амбасадорка во Република Северна Македонија Ивета Хрицова ќе чекорат по охридскиот калдарма, тие нема да бидат само дипломати во посета , тие ќе бидат носители на жива нишка која ги поврзува двата града уште од 9 век.

Нитра  градот од каде почна сè

Нитра лежи таму каде планината Зобор се спушта кон плодната рамнина на реката Нитра, во југозападна Словачка, 90 километри од Братислава. Со денешни 75.000 жители, тоа е петти по големина град во земјата. Но бројките го кажуваат само малиот дел од приказната.

- Advertisement -

Оваа земја е населена уште од палеолитот. Келтите ковале монети тука. Римјаните го оставиле своето цивилизациско отпечатување. Германското племе Квади ја сметале Нитра за своја можна престолнина. Но пресвртот кој го сменил светот дошол во 9 век , кога Нитра станала центар на Кнежевството Нитра, прва словенска политичка творба на тие простори, под кнезот Прибина.

Во 828 година, на ридот над градот, со благослов на Салцбуршкиот надбискуп Адалрам, бил осветен прв христијански храм кај Словените во тој регион , настан кој го означил почетокот на организираното христијанство меѓу западните Словени. Нитра станала духовна и политичка столица, а нејзиниот Замок , кој денес се издига над градот како камена поема , го памети секој тој момент.

Верите на Нитра , мозаик на толеранција

Во 21 век, Нитра е религиозно разнолика заедница, но со доминантно католичко население. Од вкупното население, над 43.000 жители се Римокатолици , наследство на вековната врска на градот со Ватикан и Католичката Црква. На второ место доаѓа речиси 23.000 жители кои се декларираат без верска припадност , рефлексија на секуларизацијата на модерна Словачка. Следат Евангеличката Лутеранска Црква, Грко-католичките, Православни, Калвинисти, Будисти и мали заедници на Јудаизам, Ислам и Хиндуизам.

Но духот на Нитра е длабоко католички. За тоа сведочи и Катедралата Свети Емерам, најстарата катедрала во Словачка, која стои на нитрскиот замок и го носи теретот на сите векови на овој град.

Свети Климент , мостот меѓу Нитра и Охрид

И тука историјата добива димензија која малку кој очекува.

Во 863 година, браќата Кирил и Методиј, пратени од Константинопол, пристигнале во Велика Моравија , во чиј состав тогаш влегувала и Нитра , со задача да го донесат христијанството на словенски јазик. Со нив дошол и нивниот ученик  Климент, идниот Свети Климент Охридски.

Во Нитра и Моравија, Климент учел, проповедал, ги утврдувал темелите на словенската писменост и верата на мајчин јазик. Тоа беше неговата школа , практична, животна, во директен контакт со словенскиот народ. Тука го вткаил своето знаење пред да тргне на исток.

Кога по смртта на Методиј германското свештенство ги прогонило словенските ученици, Климент тргнал кон Балканот. Стигнал во Охрид  и таму го создал своето животно дело. Основал Охридската книжевна школа, прва универзитетска институција во Европа од свој вид, каде школувал над 3.500 ученици. Ја усовршил и ширел глаголицата, а можеби и го создал кириличното писмо , по него наречено. Во Охрид е упокоен, таму е канонизиран, тука е светец заштитник.

Нитра и Охрид се почетокот и кулминацијата на неговото дело. Два града, иста светлина.

Нитра денес , модерен град со древна душа

Градоначалникот  на Нитра Марек Хатас, роден 1987 година, е можеби еден од поинтересните политичари во денешна Словачка. Компјутерски аналитичар по образование, основач на младинско-културниот центар Хајдепарк, активист за велосипедска мобилност, организатор на протести по убиството на новинарот Јан Кучијак , тој во 2018 ја освоил градоначалничката функција надигрувајќи го долгогодишниот претходник, и потоа бил реизбран во 2022 година. Нитра под негово водство се свртела кон одржливост, транспарентност и постанал зелен град.

Под неговото раководство, Нитра ја доби и нова симболична поврзаност со Македонија: на 8 декември 2025 година, на денот на Свети Климент, на Универзитетот „Константин Филозоф” во Нитра , именуван по Свети Кирил , беше отворен Лекторат по македонски јазик, дванаесетти во светот. Симболиката не е случајна: градот наречен по Константин Филозоф (Кирил) добил лекторат на јазикот на земјата каде неговиот ученик Климент го создал своето најголемо дело.

Ивета Хрицова , мостот меѓу Братислава и Скопје

Амбасадорката на Словачката Република во Македонија, Ивета Хрицова, е гласот на Словачка во дипломатскиот живот на Скопје. Активно ги следи евро-интеграциските процеси и јавно ги поддржува реформите во Македонија, нагласувајќи дека „Словачка е подготвена и ќе продолжи континуирано да поддржува и да споделува експертско знаење”. Нејзината дипломатија е конкретна и практична , стипендии, академска размена, здравствена соработка, билатерални договори.

Охрид , средбата на два света

Кога Хатас и Хрицова ќе чекорат по охридскиот кеј, ќе гледаат град кој Климент го избрал за свое вечно почивалиште. Ќе ја гледаат Базиликата Свети Климент на Плаошник , подигната токму таму каде тој живеел и работел. Ќе гледаат Охридското Езеро, кое не личи на ниту еден друг поглед во Европа.

Но можеби, ако историјата е сепак нешто повеќе од музеј, ќе сфатат дека не доаѓаат само во посета на туристичко место , туку на почва која нивниот сограѓанин, учен во Нитра, ја прогласил за дом на писменоста.

Нитра го засеала. Охрид го процутил. И двата града денес живеат во секоја буква на кирилицата.

-Сашо Денесовски-Реадакција Охридскај