Жените во БиХ го напуштаат пазарот на трудот во годините кога би требало да напредуваат: „Менопаузата останува табу-тема; работодавачите губат искусни работнички“

Менопаузата е природна животна фаза низ која поминуваат жените, но нејзините симптоми можат значително да влијаат врз нивното здравје, професионален развој и понатамошно учество на пазарот на трудот. Иако глобалните истражувања покажуваат дека една од пет жени размислува да ја напушти работата за време на перименопаузата и менопаузата, во Босна и Херцеговина моментално нема истражувања што детално ги обработуваат специфичните предизвици со кои се соочуваат вработените жени во оваа животна фаза. Марина Риџиќ, програмски менаџер во Фондот за население на Обединетите нации (UNFPA) во Босна и Херцеговина, зборуваше за ова прашање на телевизијата N1. Таа објасни зошто менопаузата треба да биде тема на разговор со работодавачите, какви трошоци имаат компаниите кога губат искусни вработени жени, како и што може да се направи за да им се помогне на жените да останат активни на пазарот на трудот.

По повод Светскиот ден на менопаузата, кој се одбележува на 18 октомври, Риџиќ истакна дека за здравствените потреби на жените во оваа животна фаза не се зборува доволно, особено на работното место. Сепак, оваа животна фаза често се совпаѓа со периодот кога жените имаат најголемо професионално искуство и се во најдобра позиција да преземат раководни улоги во компаниите.

Според податоците изнесени за време на дискусијата, до 2030 година, околу една милијарда жени ширум светот ќе бидат во менопауза или постменопауза, при што секоја година околу 47 милиони жени влегуваат во менопауза. Риџиќ нагласи дека подолгиот животен век и фактот што жените остануваат подолго време на пазарот на трудот, наметнуваат потреба од поинаков пристап кон нивното здравје и потреби.

„Една од пет жени размислува да даде отказ“
Објаснувајќи зошто менопаузата повеќе не може да се гледа исклучиво како приватно или медицинско прашање, Риџиќ посочи дека жените во оваа животна фаза често имаат зад себе две или три децении професионално искуство.

Токму во овој период – поради здравствени предизвици и недоволно разбирање во работната средина – некои од нив почнуваат да размислуваат за напуштање на своите работни места. „Земете предвид дека жената влегува во перименопауза и менопауза – како што спомнавте, приближно на возраст меѓу 40 и 55 години, период кога тој циклус обично завршува. Што се однесува до нејзината кариера, таа веќе поминала 20, 25, па дури и 30 години на пазарот на трудот. До оваа фаза, таа веројатно постигнала значајни кариерни пресвртници, поседува богато знаење и искуство, ги познава вашите клиенти, раководи со тимови, препознава таленти, па дури можеби делува и како амбасадор на вашата компанија – таа е препознатлив глас на пазарот. Сепак, поради овие притисоци, таа може постепено да исчезне од работната сила. Глобалните проекции покажуваат дека една од пет жени кои минуваат низ перименопауза или менопауза размислува да ја напушти работата“, изјави Риџиќ.

Таа нагласи дека симптомите на менопаузата се разликуваат од жена до жена и дека не постои универзално решение што би им одговарало на сите вработени жени. Покрај брановите на топлина и нарушувањата на сонот, жените може да се соочат со пад на концентрацијата, тешкотии во одржувањето на фокусот и намалена самодоверба – што може да го отежне извршувањето на секојдневните професионални задачи.

Според неа, работодавачите затоа треба да ја препознаат важноста на индивидуалниот пристап и создавањето работна средина во која жените можат отворено да зборуваат за своите потреби, без страв од стигматизација.

Замената на искусен вработен може да чини колку четири негови годишни плати.
Риџиќ особено ги истакна економските последици од заминувањето на искусни вработени жени од компанијата.

Таа посочи дека, според проекциите што ги наведе, замената на висококвалификуван професионалец може да чини дури 400 отсто од годишната плата на тоа лице, во зависност од секторот и структурата на организацијата.

„Замената на професионалец на високо ниво може да чини околу 400 % од неговата годишна плата. Понатаму, мора да сфатите дека не можете едноставно, за само еден месец, да ја замените жената која раководи со тимови, ги познава клиентите и ефективно делува како амбасадор на брендот во рамките на компанијата“, истакна таа.

Токму поради оваа причина, таа смета дека вложувањето во здравјето на вработените жени не е само прашање на општествена одговорност, туку и предуслов за долгорочна деловна одржливост. „Значи, можеме да зборуваме за профит, но можеме да зборуваме и за зачувување на човечкиот капитал; секако не сакаме жена во нејзините најпродуктивни години да заврши зависна од социјална помош – на некој начин стигматизирана, само затоа што минува низ сосема нормална животна фаза позната како менопауза“, изјави таа. Во Србија, една од десет жени одбила унапредување, а една од петнаесет дала отказ.
Иако Босна и Херцеговина сè уште нема сопствено истражување за влијанието на менопаузата врз работниот статус на жените, Риџиќ ги претстави наодите од студии спроведени во соседните земји.

Едно истражување спроведено во Србија минатата година, во кое учествуваа околу 1.600 жени, покажа дека една од три испитанички ја смета менопаузата за табу-тема на работното место.

Една од осум размислувала да ја напушти работата, една од десет одбила унапредување, а една од петнаесет дала отказ. Истовремено, една од две испитанички смета дека нејзиниот работодавач не ја сфаќа менопаузата сериозно.

„Тоа значи дека за ова воопшто не се разговара, ниту пак е можно да се побара соодветна поддршка, доколку е тоа случајот…“

„…прашање на кое може да се одговори со потсмев, прашање што може да ја етикетира жената или да доведе до тоа нејзиниот тим да престане да смета на неа – бидејќи, не дај Боже, таа се соочува со лични предизвици поврзани со здравјето на жените“, објасни Риџиќ.

Слични резултати беа забележани и во Хрватска, каде што, според истражувањето што таа го претстави, 80 отсто од испитаничките изјавиле дека менопаузата значително влијаела врз нивната способност за извршување на работните задачи.

Секоја втора жена опфатена во тоа истражување навела дека на нејзиното работно место не постоеле никакви мерки за поддршка.

Риџиќ предупреди дека менопаузата не смее да се разгледува изолирано од другите предизвици со кои жените се соочуваат во текот на својот професионален живот – како што се прашањата поврзани со бременоста, вонтелесното оплодување (ИВФ), онколошките заболувања и разните форми на насилство или вознемирување.

Од флексибилно работно време до здравствени прегледи: Што прават европските земји?
Истакнувајќи примери за добра практика, Риџиќ посочи неколку европски земји кои започнаа со развивање конкретни мерки за поддршка на жените што минуваат низ менопауза.

Таа наведе дека во Ирска се покренати иницијативи насочени кон едукација на работодавачите, создавање пофлексибилни услови за работа и вклучување на прашањата поврзани со менопаузата во редовните здравствени прегледи што им се обезбедуваат на вработените жени.

Оваа обука не беше наменета само за жените; таа ги опфати и менаџерите – вклучително и мажите на раководни позиции – со цел да им помогне подобро да ги разберат потребите на своите вработени жени.

Според податоците што таа ги претстави, Данска инвестирала повеќе од 20 милиони евра во истражувачки центар за репродуктивно здравје, препознавајќи ги значителните економски загуби поврзани со заминувањето на жените од пазарот на трудот.

Како пример, таа ја наведе Велика Британија, каде што се развиваат мерки што би ги поттикнале поголемите работодавачи да известуваат за поддршката што им ја пружат на вработените жени кои минуваат низ менопауза. „Формулацијата овде е многу интересна. Имено, не е наведено дека мора да се направи ова или она, бидејќи е многу тешко да се утврди што точно би ѝ било потребно на одредена група, компанија или, да речеме, на група жени во менопауза. „Бидејќи, како што спомнав, секоја од нив носи свои предизвици“, објасни таа.

Таа особено ја издвои Шведска, која прашањето за менопаузата посилно го интегрирала во примарната здравствена заштита.

Исто така, го наведе примерот на една помала шведска заедница која организирала едукативни сесии, јавни кампањи и активности насочени кон меѓугенерациска солидарност – сè со цел да се поттикне подобро разбирање на менопаузата и нејзините последици.

Во БиХ, вработеноста кај жените опаѓа од 63 на 23 отсто.
Еден од највпечатливите делови од разговорот се однесуваше на податоците за вработеноста на жените во Босна и Херцеговина.

Повикувајќи се на Анкетата за работна сила за 2025 година, Риџиќ истакна дека стапката на вработеност кај жените значително опаѓа со возраста.

Според податоците што таа ги изнесе, 63 отсто од жените на возраст од 40 до 44 години се вработени, додека таа бројка паѓа на 46 отсто кај возрасната група од 50 до 54 години.

Кај жените на возраст од 60 до 64 години, стапката на вработеност изнесува само 23 отсто.

„Со други зборови – кажано наједноставно – во текот на периодот од околу 20 години, помеѓу 40-тата и 64-тата година од животот, речиси две третини од вработените жени во Босна и Херцеговина исчезнуваат од пазарот на трудот“. „Не тврдиме дека менопаузата е единствениот фактор што директно влијае на овие бројки, но тврдиме дека постојат начини, политики и, би рекла, мерки кои директно се занимаваат со овие предизвици, овозможувајќи им на жените подолго да останат на пазарот на трудот, соодветно да се грижат за своето репродуктивно здравје и, се разбира, да бидат попродуктивни“, нагласи таа.

Риџиќ јасно нагласи дека падот на вработеноста не може да се припише исклучиво на менопаузата, туку дека е неопходно да се истражат сите фактори што придонесуваат за повлекување на жените од пазарот на трудот. Таа особено укажа на фактот дека работодавачите во Босна и Херцеговина сè почесто зборуваат за недостиг на работна сила, додека истовремено значителен број жени остануваат економски неактивни.

„Не заборавајте дека нашите работодавачи постојано се соочуваат со прашањето како да најдат нова работна сила. Од друга страна, Фондот за население направи проекции – мислам за 2022 година – од кои произлегува дека на пазарот на трудот има околу половина милион жени кои се економски неактивни. Тие не се невработени; тие едноставно не сакаат да бидат вработени. Зошто не сакаат да бидат вработени – одговорите на тоа прашање сè уште не ги знаеме. Но, знаеме дека одговорноста за семејството и за здравјето на членовите на семејството значително влијае врз нивната одлука дали воопшто да се вратат на пазарот на трудот и повторно да станат дел од работната сила“, рече таа.

Повеќе од три четвртини од средните и големите компании немаат жени на раководни позиции.
За време на дискусијата беа претставени резултати од истражување кои покажуваат дека повеќе од три четвртини од средните и големите компании во Босна и Херцеговина немаат ниту една жена на раководна позиција.

Риџиќ истакна дека Европската унија, преку своите политики, се стреми да ја зголеми застапеноста на жените во корпоративните управувачки структури; сепак, таа посочи дека проблемот во БиХ е многу поширок.

Конкретно, за жените да стигнат до највисоките раководни позиции, тие прво мора да имаат можност за напредување низ средниот и високиот менаџмент.

„Прашањето за нас овде – како земја која се стреми да стане дел од Европската унија – е како можеме да го постигнеме тој стандард…“..тешко е, особено кога знаеме дека речиси и да нема жени на средни или повисоки раководни позиции. А за да се стигне до управниот одбор, потребно е да се поминат одредени чекори. Не може едноставно да се постави жена која раководи со тим од пет луѓе во управниот одбор. „Постои јасна кариерна хиерархија низ која треба да се помине за да се стигне до чело на компанијата или да се стане член на управниот одбор“, изјави таа.

Покрај предизвиците поврзани со здравјето, таа истакна дека жените се соочуваат и со длабоко вкоренети општествени очекувања во однос на грижата за семејството, обврските во домаќинството и професионалните амбиции.

Таа посочи дека во одредени средини сè уште се гледа негативно на тоа ако жената заработува повеќе од својот сопруг или често патува поради работа.

UNFPA и „Women on Board Adria“ покренуваат иницијатива за поддршка на жените
Со цел систематски да се пристапи кон решавање на овие прашања, UNFPA во Босна и Херцеговина и иницијативата „Women on Board Adria“ започнаа соработка фокусирана на здравјето и професионалниот развој на жените.

Иницијативата обедини десет жени – деловни лидери, кои во рамките на своите компании ќе работат на идентификување на потребите на вработените жени и на промовирање мерки за поддршка.

Риџиќ објасни дека, преку разговори со овие лидерки, биле идентификувани различни практики што придонеле за нивниот сопствен професионален развој – од флексибилно работно време и можности за дополнителна обука, па сè до иницијативи насочени кон подобрување на здравјето на жените во локалните заедници.

„Преку разговорите со лидерките вклучени во иницијативата ’Women on Board‘, се обидовме да утврдиме кои конкретни мерки тие самите ги искусиле – иницијативи што се покажале како значајни и им помогнале конкретно да направат голем чекор напред во своите кариери.“ „За некои, тоа значи флексибилно работно време; за други, може да станува збор за специфични обуки или посебен простор наменет за професионален развој“, рече таа.

Таа нагласи дека поддршката за жените не треба да биде ограничена само на менопаузата, туку мора да опфати и други животни фази, како и други предизвици поврзани со здравјето.

„Бидејќи е исклучително тешко да се гради кариера и да се задржат амбициите кога вашето физичко и ментално здравје се сериозно нарушени“, изјави таа.

Првото истражување за менопаузата и работата во БиХ: Што ќе се испитува? Еден од следните чекори ќе биде спроведување истражување за влијанието на менопаузата врз положбата на жените на пазарот на трудот во Босна и Херцеговина.

Риџиќ најави дека UNFPA (Фонд на ОН за население) ја развива методологијата за истражувањето во соработка со професорката Ванеса Бек, академски експерт за прашања поврзани со менопаузата и работничките права.

Целта е да се идентификуваат здравствените и професионалните предизвици со кои се соочуваат жените, поддршката што ја очекуваат од работодавачите, како и мерките што би можеле да им помогнат подолго да останат на пазарот на трудот.

Студијата треба да опфати и вработени и невработени жени, а постои можност подоцна да се прошири од Босна и Херцеговина и на други земји од Западен Балкан.

„Во суштина, се обидуваме да ги утврдиме вистинските прашања – прашања што ќе ни помогнат, како Фонд за население, да се залагаме пред различни влади и институции за тоа како да се пристапи кон ова прашање. Свесни сме дека не постои ’универзален рецепт‘ – ниту една реченица или одреден подзаконски акт – што може да го реши секој предизвик поврзан со менопаузата“, објасни Риџиќ.

Покрај истражувањето, се планира и… изработка на практичен водич за работодавачите, кој би понудил препораки прилагодени на различни сектори и на потребите на вработените жени.

„Прво ќе спроведеме истражување во Босна и Херцеговина, а потоа, се надеваме, и на ниво на Западен Балкан, при што ќе ги прашаме жените – и вработените и невработените – кои се нивните предизвици, кои се нивните потреби и кои симптоми треба да се земат предвид. Можеби ќе ве изненади фактот дека понекогаш одреден симптом навистина не може да се препознае на прв поглед“, рече таа.

По завршувањето на истражувањето, UNFPA планира дискусии со креаторите на политики и работодавачите за мерките што би можеле да се воведат во работните средини.

„Кога ќе го завршиме истражувањето, како што спомнав, ќе разговараме со креаторите на политики, но и со работодавачите. Ќе разгледаме кои се добрите практики што можат да почнат да се применуваат во нивните компании уште од утре. Се надеваме дека и работодавачите и жените што работат ќе препознаат огромна вредност во ова“, заклучи Марина Риџиќ во интервју за N1.