МАКЕДОНЦИТЕ ИМААТ ТАЕН И ЗАСТРАШУВАЧКИ ЕФИКАСЕН „КОНТРАЦЕПТИВ“

Само 14% од жените на возраст од 15 до 49 години кои се во брак или заедница во Македонија користат, тие или нивните партнери, современ метод на контрацепција, додека дури 43,9% се потпираат на прекинат сексуален однос – народски кажано, на „пазење“. Тоа го покажува последното национално истражување MICS 2018–2019 на УНИЦЕФ. Вкупно 59,9% користеле некаков метод, но огромниот македонски спецификум е структурата: кондом користеле 10%, спирала 1,4%, таблети 1,1%, а 40,1% не користеле никаков метод.

Во светот расте употребата на современа контрацепција

Македонија по ова значително отстапува од глобалниот тренд, иако директните споредби мора да се прават внимателно поради различните популации опфатени со статистиките. Според најновиот извештај на ОН, во 2026 година 77,2% од жените во репродуктивна возраст кои сакаат да избегнат бременост ја задоволуваат таа потреба со современ метод, а повеќе од 886 милиони жени или нивните партнери користат таква контрацепција. Во 1994 година имало околу 552 милиони корисници, што покажува колку драматично се променило однесувањето во светот.

Од пораката на ХЕРА по повод Светскиот ден на контрацепцијата, се добива впечаток дека кондомот се смета за „застарена“ контрацепција, а таблетите за современа. Во класификацијата на ОН, современи методи се таблетите, спиралата, имплантите, инјекциите, стерилизацијата, машкиот и женскиот кондом, итната контрацепција и други методи. Прекинатиот однос и календарскиот метод се класифицираат како традиционални. Оттука, вистинскиот проблем што го откриваат македонските бројки не е мала употреба на „лекови“, туку исклучително големо потпирање на прекинатиот однос.

Таблета, спирала или кондом – кој е најдобриот избор?

- Advertisement -

Ако единствената цел е да се спречи бременост, сепак постојат големи разлики меѓу методите. Според американскиот CDC, при вообичаена употреба во текот на една година забременуваат околу 13 од 100 жени чии партнери користат кондом, околу 7 од 100 кориснички на таблети, а кај спиралите стапката на неуспех е само околу 0,1–0,8%, зависно од видот. Имплантот има стапка на неуспех од околу 0,1%. Причината е едноставна: спиралата и имплантот практично го отстрануваат факторот човечка грешка, додека кондомот мора правилно да се употреби при секој сексуален однос, а таблетата редовно да се зема.

Тоа, меѓутоа, не значи дека медицинската заедница едноставно препорачува „лекови наместо кондоми“. Светската здравствена организација нагласува дека кондомот е единствениот контрацептивен метод што истовремено штити од несакана бременост и од повеќето сексуално преносливи инфекции, вклучително и ХИВ. При совршена употреба машкиот кондом обезбедува околу 98% заштита од несакана бременост, а во реалниот живот неговата ефикасност е околу 87%. Затоа кај лица со ризик од сексуално преносливи инфекции кондомот останува важен и кога се користи друг, поефикасен метод против бременост.

Хормоналната контрацепција, пак, има свои предности и ограничувања. Според СЗО, кај таблетите при типична употреба се јавуваат околу 4 до 7 бремености на 100 кориснички годишно, а при правилна употреба околу една. Но изборот зависи од здравствената состојба, возраста, пушењето, ризикот од тромбоза и други фактори, па не постои еден „најдобар“ метод за сите жени.

Како и да е, поголемата ефикасност во спречувањето бременост не значи автоматски дека еден метод е и подобар избор за секоја жена. Современата медицина изборот на контрацепција го гледа пошироко: покрај ефикасноста, важни се безбедноста, здравствената состојба, можните несакани ефекти, заштитата од инфекции, практичноста и желбата на самата жена или на парот. Спиралите и имплантите, на пример, се уште поефикасни од таблетите во спречувањето бременост, но ни тоа не ги прави автоматски најсоодветен избор за секого. Кај луѓе со ризик од сексуално преносливи инфекции кондомот има функција што ниту таблетата, ниту спиралата, ниту имплантот можат да ја заменат, а во одредени ситуации најсигурен пристап е двојната заштита – кондом во комбинација со друг контрацептивен метод.

Македонското „прекини на време“ е поинаква приказна. Прекинатиот сексуален однос нема директни здравствени ризици и не чини ништо, но е значително понесигурен. Податоците што ги користи СЗО покажуваат околу 20 бремености на 100 жени годишно при вообичаена употреба и околу четири при целосно правилна употреба. Методот воопшто не штити од сексуално преносливи инфекции. Оттука, фактот што 43,9% од македонските парови опфатени со MICS се потпирале на него навистина претставува невообичаено висока зависност од метод со голема улога на човечкиот фактор.

Ако контрацепцијата ни е застарена, зошто се раѓаат толку малку деца?

На прв поглед се појавува и еден друг парадокс. Македонија има ниска употреба на сигурна современа контрацепција, а истовремено има многу низок наталитет. Во 2025 година се родиле само 15.850 деца, наспроти 16.061 во 2024 и 16.737 во 2023 година. Во 2025 година имало 20.287 починати, што значи природно намалување за 4.437 жители. Стапката на наталитет изнесувала само 8,7 на 1.000 жители.

Едно можно објаснување би било дека несаканите бремености поради неефикасната контрацепција завршуваат со абортус. Официјалните податоци, меѓутоа, не ја потврдуваат тезата дека зголемувањето на абортусите го објаснува падот на раѓањата. Напротив, Институтот за јавно здравје регистрирал 4.983 абортуси во 2013 година, 3.784 во 2019, 3.168 во 2021, 2.602 во 2022, 2.207 во 2023 и 2.151 во 2024 година. Значи, за единаесет години бројот е намален за повеќе од половина. Кај жените помлади од 20 години падот е уште поголем – од 237 абортуси во 2013 на 51 во 2024 година.

Ниту меѓународната статистика не покажува некаква македонска експлозија на абортуси. Стапката во 2023 година изнесувала околу 13,2 регистрирани абортуси на 100 живородени деца, а податоците на СЗО покажуваат долгорочен пад: од многу повисоки нивоа во осумдесеттите и деведесеттите години до околу 170 абортуси на 1.000 живородени во 2023 година според методологијата на европската база „Health for All“. Разликите меѓу националните и меѓународните серии бараат претпазливост, но трендот е ист – надолу, а не нагоре.

Се секира ли некој дали и одложувањето на родителството влијае врз здравјето?

Тоа остава многу пореално трето објаснување: малку деца се раѓаат затоа што има помалку млади луѓе, семејствата се формираат подоцна и паровите имаат помал број деца, а значителен дел од генерациите во репродуктивна возраст се иселени. УНФПА наведува дека населението меѓу пописите од 2002 и 2021 година се намалило за 9,1%, под влијание на иселувањето и падот на фертилитетот, кој од околу 2,1 дете по жена во 1994 паднал на околу 1,5 во 2023 година. Дополнително, новото регионално истражување на УНФПА покажува дека повеќе од 80% од анкетираните млади во Македонија всушност посакуваат две или три деца, но економската несигурност, домувањето и одложувањето на осамостојувањето го поместуваат формирањето семејство.

Накусо, македонската демографска слика отвора уште едно прашање кое не се исцрпува со достапноста на контрацепцијата. Ако сè помалку млади луѓе формираат семејства, а родителството се одложува за подоцнежна возраст, тогаш возраста и фактичкото откажување или долгогодишното одложување на бременоста стануваат своевиден „контрацептив“ што не се појавува во статистиките. Во 2025 година просечната возраст на мајката при раѓање во Македонија достигнала 29,8 години, а при првото дете 28,2 години. Одложувањето на родителството е личен избор, но биологијата поставува граници: женската плодност опаѓа со возраста, поизразено по 35-тата година, а растат и ризиците од потешкотии при зачнувањето, спонтан абортус и одредени компликации во бременоста.

Оттука се поставува и пошироко прашање за организациите што се занимаваат со сексуалното и репродуктивното здравје. Ако целта е човекот информирано да одлучува дали, кога и колку деца сака да има, информацијата не треба да завршува со објаснување како ефикасно да се спречи несакана бременост. Подеднакво важна е и информацијата дека плодноста не е непроменлива во текот на репродуктивниот период и дека медицински потпомогнатото оплодување не може целосно да го надомести нејзиниот пад со возраста. Тоа не е аргумент жените да се убедуваат да раѓаат порано, туку аргумент репродуктивниот избор навистина да биде информиран – и за можностите за спречување бременост и за биолошките последици од нејзиното долгогодишно одложување.