Апел до Клековски и Тошковски: Ако владата нема ресурси и знаење, зошто АБХО единицата на АРМ сè уште чека покрај патот?

Што всушност се случи

Кризата со водоснабдувањето во Гостивар не е резултат на дотраена инфраструктура сама по себе, туку на директно човечко дејствие внатре во системот за управување со јавното водоснабдување. При инспекциски увид на 16 јули во Гостивар, надлежните органи утврдиле дека две потопни пумпи биле активни и преку потисни црева директно пренесувале вода од отворен површински канал во затворената комора за питка вода. На тој начин, вода оптоварена со колиформни бактерии од каналот се измешала со водата наменета за пиење и влегла во главниот цевковод кој ја снабдува целата општина Гостивар, како и дел од околните села.

Лабораториските анализи потврдиле сериозна бактериолошка контаминација, со присуство на колиформни бактерии кои се јасен показател за фекално загадување. Основното јавно обвинителство отвори истрага против три одговорни лица од јавното комунално претпријатие, поради сомнение за тешки дела против животната средина. Причината, според официјални изјави, било несовесно постапување на вработени кои директно, преку цевки и пумпи, вода од отворен воден тек ја пренасочиле во главниот резервоар на градскиот водовод.

Размери на здравствената криза

Регистрирани се над 4.000 лица со здравствени тегоби, од кои повеќе од 1.000 случаи биле официјално евидентирани како заразни заболувања, со симптоми на дијареа, стомачни тегоби и цревни инфекции. Надлежната институција за јавно здравје по написот на Охридскај, прогласи епидемија на подрачјето на Гостивар, откако бројот на заболени го надминал неделниот епидемиолошки праг. Владата, паралелно, прогласи 30-дневна кризна состојба, оценувајќи дека локалната самоуправа самостојно не можела да се справи со размерите на кризата. Кај одредени лица дополнително биле пронајдени и јајца од цревен паразит, што упатува на тоа дека загадувањето не било краткотрајна инцидентна епизода, туку систем изложен на фекално оптоварување со недели.

Како технички се чисти системот

- Advertisement -

Процесот на санација, според официјалните информации од кризниот штаб, се одвивал во неколку паралелни чекори: чистење на изворот (каптажата), замена на стариот хлоринатор со нов уред, хиперхлорирање со зголемена концентрација на хлор (0,8 mg/l, во рамки на законски дозволениот максимум), испирање на примарната мрежа и континуирано секојдневно мониторирање преку лабораториски анализи. Оваа секвенца е технички коректен и стандарден пристап во санација на контаминиран водоводен систем. Проблемот не е во логиката на чекорите, туку во нивното темпо и во контролата на резултатите.

Каде рокови се пробиваат?

Владата и кризниот штаб континуирано најавуваа рокови кои потоа не се остваруваат. Прво се најавуваше „техничка вода“ до крајот на определена недела, а „вода за пиење“ до крајот на наредната. Кога тој рок изминал, се појавила информација за нова резидуална бактерија во системот, што ги урнало веќе дадените очекувања. Подоцна, дури и кога водата била прогласена за технички исправна, останала забрана за пиење и подготовка на храна поради присуство на друг вид бактерија, различна од првично утврдените колиформни бактерии. Опозицијата јавно тврдеше дека единствена „потврда“ за исправноста на водата подолг период биле само усни изјави на високи функционери, а не официјален писмен документ од надлежната агенција.

Дали е можно повторно „хранење“ на системот со фекални води

Појавата на нова резидуална бактерија по веќе спроведено хиперхлорирање е клучен сигнал. Технички, тоа може да значи дека мрежата не била целосно исчистена, туку само изворот, дека постоеле и други, паралелни точки на влез на надворешна вода во системот, или дека општата старост на цевководната мрежа сама по себе создава услови за секундарна контаминација дури и по успешна почетна дезинфекција. Секое од овие сценарија бара различен обем на интервенција, а фактот што проблемот повторно испливал по првичното објавување подобрување, укажува дека системот сè уште не е под целосна и стабилна контрола.

Апел до министерот Клековски

Министре Клековски, граѓаните на Гостивар не бараат нови изјави за оптимизам, туку конкретни, писмено потврдени резултати. Секое ново соопштение за „скорешна нормализација“, проследено потоа со откривање нова бактерија или продолжена забрана за пиење, дополнително ја нарушува довербата на луѓето кои со месеци носат вода во шишиња за најосновни секојдневни потреби. Ако Министерството за здравство нема доволно интерни капацитети за целосна епидемиолошка контрола на терен, тоа треба јасно да се каже, наместо да се повторуваат рокови кои потоа не се одржуваат.

Апел до раководителот на кризниот штаб, Тошковски

Министре Тошковски, ако сте на чело на Централниот кризен штаб веќе неколку недели, а системот сè уште не е стабилно исчистен, легитимно е граѓаните да прашаат зошто одредени специјализирани ресурси на државата воопшто не се дел од оваа операција. Единицата за атомско-биолошко-хемиска одбрана (АБХО) при Армијата на Република Северна Македонија поседува опрема и обучен персонал токму за детекција и деконтаминација на биолошки и хемиски загадувања од ваков тип. Ако оваа единица не е ниту консултирана, ниту вклучена во санацијата на водоводен систем контаминиран со фекални и бактериолошки материи, тоа отвора директно прашање, зошто не.

Прашање за надворешна експертиза

Ако домашните институции немаат доволно специфично искуство со ваков тип комплексна санација на водоводен систем, зошто досега не се повикани независни надворешни стручни лица, домашни или меѓународни, специјализирани за санитарна инженерија и контрола на водоснабдителни системи. Повторените наоди на нови бактерии по веќе спроведено хиперхлорирање укажуваат дека тековниот пристап очигледно не е доволен за целосно и трајно решение. Барање помош однадвор во вакви ситуации не е признание на слабост, туку одговорна постапка кога е во прашање здравјето на илјадници граѓани.

Каде затаи државата

Анализирано низ фазите на кризата, можат да се идентификуваат неколку јасни точки на институционален неуспех. Пред кризата да избие, надлежните инспекциски служби очигледно не го детектирале навремено проблемот со активните пумпи кои недели наназад внесувале контаминирана вода во системот. Повторените, но неисполнети рокови создадоа ефект на институционален кредибилитетски дефицит. Критиките дека потврдата за исправност на водата подолг период се темелела само на усни изјави, а не на официјален документ од надлежната Агенција за храна и ветеринарство, укажуваат на недостаток на формална транспарентност во клучен момент од кризата. Барањето на Народниот правобранител за ослободување на граѓаните од плаќање сметки за вода додека таа е неупотреблива, укажува дека државата и локалната самоуправа не понудиле навремено сопствено решение за оваа елементарна правична мерка, туку чекале надворешен притисок.

До кога чекање

Гостиварци со недели плаќаат сметки за вода која не смеат да ја користат, носат литри вода на раце секој ден, а децата и постарите лица останаа најизложени на здравствен ризик. Техничкиот пристап кон санација, чистење извор, замена опрема, хиперхлорирање, испирање мрежа, континуирано тестирање, е методолошки исправен, но неговото парцијално и бавно спроведување остава простор за нови изненадувања. Прашањето до министерот Клековски и до раководителот Тошковски е директно, дали институциите ќе продолжат со истиот темпо на парцијални мерки и повторени ветувања, или конечно ќе се активираат сите расположливи капацитети на државата, вклучувајќи ја и АБХО единицата на АРМ и надворешна стручна помош, за да се стави крај на оваа криза еднаш засекогаш.

Сашо ДЕНЕСОВСКИ