АНТИМОН, ТИВКА ЗАКАНА ПОД ЗЕМЈА, ЕВЕ ЗОШТО СВЕТСКАТА НАУКА ГО СТАВА НА ЛИСТА НА КАНЦЕРОГЕНИ МАТЕРИИ

Суровина што носи и надеж и стравови!

Проектот за реотворање на рудникот за антимон Крстов Дол, кај Крива Паланка, повторно ги подели јавноста, науката и политиката. Од една страна се ветувањата за нови работни места и странски инвестиции, а од друга страна, се наоѓаат сериозни и документирани здравствени ризици за кои науката веќе одамна алармира.

Пред да се донесе каква било одлука, граѓаните заслужуваат да ги знаат фактите, поткрепени со наука, а не со политички пароли.

Што е антимон и зошто е опасен

Антимонот е металоид кој природно се наоѓа во комбинација со сулфур, арсен и талиум, особено во стари рударски наоѓалишта како Крстов Дол. Токму таа комбинација го прави ископувањето особено ризично.

Официјална класификација, канцероген од страна на IARC

- Advertisement -

Меѓународната агенција за истражување на ракот, IARC, при Светската здравствена организација, во 2023 година официјално ги класифицираше тривалентните соединенија на антимон како веројатно канцерогени за луѓето. Ова не е шпекулација, туку заклучок на најавторитетното светско тело за проценка на ризик од рак.

Краткорочни здравствени ефекти

Кратката изложеност на високи концентрации на антимон и придружните токсични елементи може да предизвика:

• гадење и повраќање
• дијареа
• силна абдоминална болка
• срцеви аритмии
• во екстремни случаи, смрт

Долгорочни ризици

Хроничната изложеност, дури и на пониски концентрации преку вода, почва или воздух, е поврзана со кумулативно оштетување на органите и зголемен ризик од малигни заболувања, особено кога антимонот делува заедно со арсен, елемент кој речиси секогаш го придружува во истите наоѓалишта.

Историско загадување, доказ што веќе постои

Рудникот Крстов Дол не работи веќе 45 години, откако беше затворен во 1981 година поради ниските светски цени на антимонот. Сепак, јаловината која останала зад него и денес е активен извор на загадување на површинските води.

Главни загадувачи регистрирани на локацијата се:

• арсен
• антимон
• талиум

Овој податок е клучен, тој покажува дека дури и по речиси половина век без активна експлоатација, штетата не исчезнала сама од себе. Тоа е директен показател што може да се случи ако новото ископување не се спроведе со највисоки еколошки стандарди.

Ризик за подземните и површинските води

Локалното население од околината на Крива Паланка веќе изразува загриженост дека новите ископувања би можеле:

• да ги пресечат подземните водни текови
• да предизвикаат пресушување на постојните извори
• дополнително да ги контаминираат почвата и земјоделските површини

Геополитички контекст, зошто прашањето стана итно

Соединетите Американски Држави бараат алтернативни извори на антимон, откако Кина, која обезбедува околу 63 отсто од американскиот увоз на овој метал, воведе извозни контроли и забрана за извоз кон САД. Во таков контекст, наоѓалиштето Крстов Дол доби стратешко значење за странски инвеститори, а тоа дополнително го забрзува политичкиот притисок за отворање на рудникот, честопати и пред да завршат целосните еколошки и социјални студии.

Внимание на јавноста, не секоја анализа е независна

Граѓаните треба да бидат особено внимателни при читање анализи и коментари поврзани со рударски проекти од овој тип. Во јавниот простор постојат медиуми и портали чиј начин на известување систематски оди во насока на омаловажување на еколошките ризици, без јасно да се наведе изворот на финансирање или можниот интерес на инвеститорите зад таквите текстови. Секое тврдење за безбедноста на одреден рударски проект треба да се проверува преку независни научни студии, официјални извештаи на IARC, СЗО или акредитирани еколошки институции, а не преку промотивни или спонзорирани содржини кои се прикажуваат како објективна анализа.

Заклучок, потребна е транспарентност, не брзање

Науката е јасна, тривалентните соединенија на антимон се веројатно канцерогени, а историското загадување од Крстов Дол докажува дека ризиците не се теоретски, туку веќе видливи во животната средина. Секоја идна одлука за реотворање на рудникот мора да биде проследена со целосна, независна и јавно достапна еколошка и здравствена студија, спроведена пред, а не по почетокот на експлоатацијата.

Сашо Денесовски