Ако Брисел разгледува рудници, зошто Струмичко треба да молчи, реалната приказна зад „Иловица, Штука“

Провладините текстови ја претставуваат европската агенда за критични минерали како доказ дека противниците на рудникот се против Европската Унија, но самата регулатива на Унијата бара токму она што локалните жители го бараат со години, докажана научна безбедност, а не брзање.

Во провладините медиуми повторно се раздвижи темата за рудникот „Иловица, Штука“, овој пат преку аргументот дека Европската Унија разгледува сто и шеесет апликации за нови рударски проекти, а Македонија наводно останала без ниту еден сериозен освен токму овој. Пораката помеѓу редовите е јасна, доколку некој се противи на рудникот, тој наводно се противи и на европската насока на земјата. Тоа е упростена и заведувачка споредба, а вистинската слика бара повеќе контекст.

Она што е точно во тие текстови

Европската Унија навистина донесе Регулатива за критични суровини, со цел да ја намали зависноста од трети земји, а вториот повик за финансиска поддршка на рударски проекти привлече голем интерес, со стотици апликации ширум Унијата. Точно е и дека забрзаните процедури за дозволи претставуваат стратешки приоритет на Брисел. Ова не е измислено, туку реален политички правец на Унијата.

Она што намерно се прескокнува

- Advertisement -

Токму тука провладините текстови застануваат на половина пат, бидејќи забрзаните европски процедури не значат укинување на еколошките стандарди, туку спротивното. Регулативата на Унијата бара докажани научни проценки на влијанието, континуиран мониторинг, финансиски гаранции и задолжителна рекултивација на просторот, истите барања за кои со години апелираат жителите на Струмичко преку граѓанската иницијатива „Здрава котлина“ и десетици еколошки здруженија. Тие никогаш не побарале рудникот да биде забранет без анализа, туку побарале анализата навистина да се спроведе пред отворањето, а не по него.

Проектот „Иловица, Штука“ веќе еднаш беше запрен во две илјади осумнаесеттата година, откако тогашната Влада одлучи да не издаде одобрение за експлоатација, токму поради здравствени и еколошки причини истакнати од локалното население. Оваа одлука не беше донесена во вакуум, туку по месеци протести, барања за референдум во општините Босилово и Ново Село, и предупредувања дека површинскиот коп за бакар и злато на планината Огражден може да го загрози водоснабдувањето и земјоделското производство во плодната Струмичка Котлина.

Стравовите на граѓаните не се апстрактни

Локалните жители и еколошките организации постојано истакнуваат конкретни, а не емотивни ризици, можно загадување на почвата, водата и воздухот во регион кој живее од земјоделство, опасност од излевање на јаловина во плодното поле, и долгорочни последици врз здравјето на населението во непосредна близина на копот. Дел од новите иницијативи што се повикуваат на „наука наместо емоции“ навистина бараат стручна проценка, но проблемот е што истовремено однапред го прогласуваат проектот за безбеден, пред таа проценка воопшто да заврши, а тоа е истата логика на прескокнување чекори против која самите граѓани се борат од две илјади седумнаесеттата година.

Инвестицијата не е автоматски развој

Провладините текстови ја претставуваат инвестицијата како единствен пат кон работни места и просперитет за регионот, но искуството од другите рударски зони во земјата покажува дека отворањето копови не гарантира автоматски долгорочен развој, особено кога поголемиот дел од добивката оди кон странски концесионер, а локалната заедница останува со еколошкиот и здравствениот ризик. Прашањето не е дали Струмичко заслужува работни места, туку дали токму овој модел на површински коп за бакар и злато е единствениот, или воопшто најдобриот начин да се обезбедат тие работни места, без да се загрози единствениот природен ресурс на котлината, плодната земја и чистата вода.

Реалната слика

Европската агенда за критични минерали е реална и Македонија навистина заостанува во привлекувањето стратешки рударски инвестиции во споредба со земјите членки. Но, тврдењето дека противниците на „Иловица, Штука“ се против европскиот пат на земјата, ја превртува вистината наопаку. Токму истите европски стандарди на кои се повикуваат провладините текстови бараат детална, независна и транспарентна проценка на влијанието врз животната средина, пред секое отворање рудник, а не по него. Граѓаните на Струмичко тоа го бараат со години. Одбивањето да им се даде тоа право, под изговор на брзање со европската агенда, не е европски пристап, туку негово злоупотребување.

Сашо Денесовски