БЛОКИРАНО ФИНАНСИСКОТО РАБОТЕЊЕ НА ДРЖАВНИ ИНСТИТУЦИИ И ОПШТИНИТЕ? Платните налози не поминуваат, а НБРСМ молчи

Според информации на Охридскај, налозите на државни институции последните два дена не поминуваат, не се водат на листа на чекање и не се одбиени. Информацијата не е официјално потврдена од МФ. Ова е детална анализа на платниот ланец, можните места на проблемот и прашањата што институциите мора да ги одговорат.

Што се тврди, а што е потврдено

Изворите на Охридскај тврдат дека во последните два дена:

• платни налози за плати и за плаќања кон субјекти од државни институции не поминуваат;
• налозите не се појавуваат ни на листа на чекање, ни како одбиени;
• во службите што ги обработуваат тие налози не се јавуваат на телефонски повици.

За овие тврдења не постои официјално потврдување од НБРСМ, Министерството за финансии или од синдикатите. Редакцијата не достави документ како доказ, па сè останува во сферата на информација што бара проверка. Затоа се пренесува како прашање, а не како констатација. Ако навистина се случува, последиците се сериозни. Ако не, прашањето е како започнале гласини за состојба на државните плаќања.

Како функционира платниот ланец

- Advertisement -

За да се одговори каде е проблемот, мора прво да се разбере кој што прави. Според Законот за платниот промет, Трезорот при Министерството за финансии е посебен носител на платниот промет, а Народната банка е носител на платниот промет и банкар на државата. Народната банка ги извршува налозите што ги доставува Трезорот. Значи, „трезорското работење“ не е во НБРСМ, туку во Министерството за финансии. Налозите минуваат низ неколку нивоа:

1. Државната институција подготвува и одобрува налог.
2. Трезорот (Министерство за финансии) го обработува налогот според буџетската сметка и ликвидноста на Трезорската сметка.
3. НБРСМ, како банкар на државата и оператор на платниот систем, го порамнува плаќањето.
4. Банката на примателот го прима налогот и ги уплатува средствата.

Налог може да запре на кое било од овие нивоа, и секое има различна одговорност.

Можни места на проблемот

Ниту една од следните хипотези не е потврдена. Тие служат за да се види кои прашања треба да се постават.

1. Ниво на Министерството за финансии. Планирањето на плаќањата, ликвидноста на буџетската сметка и техничките системи на Трезорот се нивна надлежност. Ако налозите не напредуваат од таму, прашањето не е за НБРСМ.

2. Ниво на НБРСМ. Ако налозите стигнале до централната банка, тогаш таа одговара за порамнувањето. Централната банка го издава денарот и во принцип не може да остане без домашна валута, па тезата „НБРСМ нема пари“ е малку веројатна. Но тоа мора јасно да го потврди самата институција.

3. Ниво на банката на примателот: Алта банка Битола. Администрацијата во банката подразбира ограничувања за плаќања од сметките на клиентите. НБРСМ изјави дека податокот колку државни институции и компании се клиенти на Алта банка е банкарска тајна и дека разгледува решенија за компаниите што треба да ги исплатат платите до 15-ти во месецот. Ако дел од државните институции или нивни добавувачи имаат сметки во Алта банка, нивните налози подлежат на овие ограничувања. Тоа е најблиската врска со јавната приказна.

4. Ниво на институцијата. Грешка при внесување, недостаток на овластувања или технички проблем во самата институција се уште една можност.

5. Преод кон нови стандарди. Од понеделник, 9 ноември, започнува примената на нови стандарди во платниот промет: сметките се означуваат во ИБАН-формат со префикс МК07, обрасците ПП10, ПП30, ПП40, ПП50 и ПП53 се заменуваат со нови платни налози, а шифрите за целта на плаќање стануваат четиризнаковни. Тоа може да предизвика проблеми, но почнува по периодот за кој се тврди дека налозите запреле, па не може да ги објасни настаните од изминатите два дена. Единствено подготовката и тестирањето на системите можат да имаат ефект, и тоа е хипотеза што треба да ја потврдат банките и НБРСМ.

Дали се блокира работењето на државните институции?

Одговорот зависи од обемот. Ако проблемот засега само поединечни налози или субјекти со сметка во Алта банка, станува збор за локализиран проблем. Ако се засегнати и редовните плати и плаќања на министерства, тоа е системски проблем. За да се оцени, треба да се знае:

• колку налози се засегнати и кои институции;
• од кога траат доцнењата;
• дали плаќањата со други банки поминуваат нормално;
• дали платите на државните службеници се исплатени на време.

Засега нема објавено синдикални или институционални реакции што би го потврдиле тоа. Тоа не значи дека проблем не постои, но значи дека не е јавно потврдена масовна блокада.

Каде е вината?

Сè додека нема податоци, вина не може да се додели. Но два елементи може да се оценат веќе сега:

• Системска транспарентност. Ако налогот не е ни на листа на чекање, ни одбиен, тоа значи дека системот не дава статус. Платниот систем мора да покажува каде е налогот. Тоа е пропуст во дизајнот или во известувањето, независно од причината.
• Комуникација. Ако службите не се јавуваат на телефон, а јавноста нема информација, тоа е пропуст што го нарушува довербата, особено кога истовремено се случува кризата околу Алта банка. Тишината создава простор за спекулации.

Прашања за институциите

До Министерството за финансии: Колку налози на државни институции се во обработка и колку чекаат? Дали има доцнење и од кога? Дали проблемот е технички или ликвидносен?

До НБРСМ: Дали платните системи работат непречено? Дали има налози што не се порамнети? Која е врската со ограничувањата во Алта банка Битола?

До Алта банка Битола: Колку државни институции имаат сметки, и како се третираат нивните налози во периодот на администрација?

До сите: Зошто налозите немаат јасен статус и кој е одговорен за известување на институциите?

Што можат да направат засегнатите институции

• Да ги зачуваат броевите на налозите, времето на испраќање и скриншотите.
• Писмено да побараат објаснување од Трезорот и од банката.
• Да поднесат барање за слободен пристап до информации од јавен карактер, ако одговор не стигне.

Заклучок

Прашањето дали работењето на државните институции е блокирано е легитимно, но за сега е само прашање. Платниот ланец има повеќе точки каде налогот може да запре, а јавноста не знае која е вистинската. НБРСМ и Министерството за финансии имаат обврска да одговорат конкретно, со бројки и со рок. Сè додека не го направат тоа, лошата комуникација е проблем сам по себе.