Државна лотарија – 77 Битс Битола: онлајн коцкање без лиценца и прашањата за одговорност

Случајот „Државна лотарија – 77 Битс ДОО Битола“ повторно го отвори прашањето како се регулира онлајн коцкањето во Македонија. Темата првпат беше детално обработена во написот на Ohridsky. Наодите на Државниот завод за ревизија (ДЗР) ја потврдуваат сериозноста на проблемот.

Што утврдил Државниот завод за ревизија

ДЗР ги ревидирал финансиските извештаи и усогласеноста со законите за 2024 година кај пет друштва за интернет и електронски игри на среќа. Според ревизијата, друштвата приредувале интернет-игри врз основа на пренесено право од договорите за заедничко вложување од 2023 и 2024 година, а на ревизорите не им бил презентиран акт за издадена лиценца.

Во „77 Битс“ ревизорите најдоа и други неправилности: авансни плаќања за закуп пред склучување договор и позајмици на поврзани друштва без потребното одобрение, кои подоцна биле вратени. Кај „Моззарт“, „77 Битс“ и „Казинос Австрија“ немало целосна документација за дел од трошоците, па не можело да се потврди дали средствата се искористени наменски и рационално.

Кои закони се спорни

- Advertisement -

Важно е да се прави разлика меѓу наод на ревизија и правосилна пресуда. Ревизијата утврдува неусогласеност со прописите, а не кривична вина. Спорните области се:

• Закон за игри на среќа и забавни игри. Интернет-игри може да се приредуваат само со лиценца. Според Владата, друштвата немале право за приредување онлајн игри, а со тоа ни лиценца за таков вид игри. Ова е централното спорно прашање.
• Закон за трговските друштва. Позајмиците кон поврзани друштва и договорите со заинтересирани страни без претходно одобрение од Собирот на содружници се прашање на корпоративно управување.
• Прописите за јавни набавки. Медиумите пренесуваат дека се купувале софтвери без тендер, со договори до 15 години. Ова треба да го проверат ДЗР и надлежните органи.
• Законот за државна ревизија и прописите за јавни финансии. Недостигот на документација за трошоците ја загрозува наменската употреба на средства во друштва со државен капитал од 51 отсто.

Позадина: како се појави проблемот

Државна лотарија склучи заеднички вложувања со приватен капитал. Владата во октомври 2024 одобри постапки за престанок на трите друштва, откако новото толкување на законот одредило дека онлајн игри може да приредува само еден субјект во кој Државна лотарија има 51 отсто. Државната фирма влезе во бизнис со партнери, а потоа се покажа дека правната основа за таквата конструкција е спорна.

Каде затаиле институциите

1. Раководството на Државна лотарија. Како се склучувале договори за онлајн игри пред да се обезбеди јасна лиценца? Лотаријата вели дека проблемите се „наследени“ и дека презела мерки, но одговорноста за претходните одлуки останува отворена.
2. Надзорот на сопственикот. Државата е сопственик на 51 отсто. Зошто контролата не реагирала порано, а проблемот излегол дури со ревизијата?
3. Регулаторот и инспекциите. ДЗР утврдил дека и понатаму постојат веб-страници достапни од Македонија преку кои се приредуваат игри на среќа без лиценца. Медиумите пишуваат за над 300 такви страници.
4. Правната неусогласеност. Правната рамка дозволувала различни толкувања, па Собранието и Владата морале дополнително да ја толкуваат.

Одговорност на институциите: УЈП, Министерство за финансии, Финансиска полиција и Јавно обвинителство

Најголемото прашање не е само што пропуштила Државна лотарија, туку зошто државните контролни органи не реагираат јавно и видливо и покрај сериозните наводи во ревизорскиот извештај. Во јавноста не најдов информација дека Управата за јавни приходи, Министерството за финансии, Управата за финансиска полиција или Јавното обвинителство се огласиле за наодите за „77 Битс“. Тоа не значи дека не работат, но значи дека јавноста не е информирана.

Како е можно институциите да не постапуваат

Овие причини се објаснување на можните пречки, а не докажани факти за конкретни институции или лица:

1. Нема автоматска обврска за јавно постапување. Ревизорскиот извештај укажува на неправилности, но обвинителството не е обврзано јавно да соопшти дека го разгледува. Предметот може да е во фаза на проверка, која не е јавна.
2. Наодот не е основано сомнение. Обвинителството бара докази за намера, корист или штета. Мора да се утврди што точно е кривично дело, а што управна или корпоративна неправилност.
3. Спорна правна основа. Кога и Владата и Собранието морале дополнително да го толкуваат законот, органите можат да сметаат дека станува збор за правна недоречност, а не за намерно кршење.
4. Поделена надлежност. УЈП ги гледа даноците, Министерството регулативата, Финансиската полиција финансиските текови, обвинителството гонењето. Кога никој не презема координирана улога, случајот лесно останува меѓу институциите.
5. Државна компанија и политичка чувствителност. Бидејќи државата е сопственик на 51 отсто, постои ризик институциите да се двоумат, а јавноста да добие впечаток за селективна правда. Тоа е причина повеќе за јавно и транспарентно постапување.
6. Недостаток на капацитет и приоритети. Финансиската полиција и ОЈО ГОКК покажаа дека можат брзо да делуваат, на пример во акцијата за тендер во Царинската управа. Затоа прашањето е зошто истото не се случило овде.

Примерот од друга област покажува дека постои и поинаква пракса. По објавувањето на ревизорскиот извештај за Општина Охрид, Основното јавно обвинителство Охрид отвори предистрага и оформи предмет. Јавноста со право прашува зошто такво соопштение нема за „77 Битс“.

Што јавноста може да бара

• јавен одговор од ОЈО дали е формиран предмет по ревизорскиот извештај
• информација од УЈП дали е вршена даночна контрола и со кој исход
• одговор од Финансиската полиција дали се проверувани финансиските текови и можно перење пари
• објаснување од Министерството за финансии зошто сè уште нема ефикасно блокирање на нелиценцирани платформи

Овие одговори може да се бараат и преку барање за слободен пристап до информации од јавен карактер, на кое институциите се обврзани да одговорат во законски рок.

Зошто (засега) нема кривична одговорност

Не најдовме потврда за поднесена кривична пријава или истрага поврзана со „77 Битс“. Затоа ова е објаснување за тоа што обично го одложува кривичното гонење, а не тврдење за конкретни лица.

Државна лотарија соопшти дека постапките за „Везув“, „77 Битс“ и „Моззарт“ завршиле со нивно затворање по судски пат. Тоа не одговара на прашањето дали некој одговарал за претходното работење.

Зошто платформите сè уште функционираат

Затворањето на трите друштва не го решава проблемот со онлајн коцкањето:

• Странски сервери. Платформите се регистрирани надвор од државата, па домашните органи тешко ги достигнуваат.
• Недостаток на механизам за блокирање. Во Бугарија Националната агенција за приходи годинава запрела над 2.500 нелиценцирани сајтови и по судски налог бара од интернет-провајдерите да го блокираат пристапот. Македонија нема ефикасен, брз систем од тој вид.
• Плаќање преку странски канали. Парите течат преку картички, ваучери и посредници кои тешко се следат.
• Слаба казнена политика. Ако казните се мали, а ризикот од откривање низок, операторите продолжуваат.
• Голема побарувачка. Додека корисниците играат, операторите лесно се прилагодуваат на секој прекин.

Што треба да се направи

Потребен е јасен закон за онлајн игри, а со него регистар на нелиценцирани сајтови, блокирање по брза постапка, надзор врз финансиските текови и построги казни. Обвинителството треба јавно да каже дали го разгледува случајот. Без тоа, јавноста нема да знае дали станува збор за правна празнина или за пропуст на институциите.

Заклучок

Случајот „77 Битс“ покажа дека државниот капитал, приватните партнери и недоречената регулатива можат да создадат сива зона. Ревизијата ги изнесе фактите, но одговорноста сè уште нема исход. Додека не се реши регулацијата и не се воведе ефикасен надзор, граѓаните остануваат изложени на нелегално онлајн коцкање.

С.Денесовски