„Банана на стероиди“: Би можела значително да го намали светскиот глад

Прекарите што им се даваат на земјоделските култури понекогаш можат да бидат многу ласкави. На пример, памукот ужива репутација на „бело злато“ уште од 19-тиот век, додека пченицата ја носи титулата „кралица на житариците“ во многу региони.

Сепак, малку прекари можат да им парираат на имињата како „дрво против глад“, „банана на стероиди“ и „чудотворно растение“. И, освен ако не живеете во Етиопија, голема е веројатноста никогаш да не сте го слушнале ниту неговото вообичаено име – *енсет* (enset), пренесува CNN.

Иако претставува основна храна за повеќе од 20 милиони луѓе во оваа источноафриканска земја, растението – кое може да порасне и до 10 метри во висина – останува практично непознато на глобално ниво во споредба со „големата тројка“ култури што обезбедуваат повеќе од половина од калорискиот внес на човештвото: ориз, пченица и пченка.

- Advertisement -

За научниците што детално ги проучуваат својствата на *енсетот*, како што е британскиот биолог за зачувување на природата Џејмс Борел, фактот дека ова растение е толку потценето е истовремено фрустрирачки и збунувачки.

„Неверојатно е колку е приспособливо и колку добро успева во различни услови“, изјави Борел за CNN. „Звучам како лице на кампања што треба да покаже колку е извонреден *енсетот* – и на некој начин, претпоставувам дека и сум.“ Сепак, дури и Борел не слушнал за *енсет* сè до 2017 година, кога почнал да работи во Кралските ботанички градини „Кју“ (Kew) во западен Лондон – локација што зафаќа речиси 130 хектари и е дом на речиси 17.000 растителни видови.

Набрзо сфатил зошто *енсетот*, кој припаѓа на семејството на бананите (Musaceae), претходно не му го привлекол вниманието. Иако дивиот *енсет* природно расте во низа африкански земји – од Судан на север до Мозамбик на југоисточниот брег на континентот – тој се одгледува како култура речиси исклучиво во Етиопија.

Областа на неговото одгледување е уште поограничена, сведена на југозападните висорамнини на земјата. Таму, на надморска височина меѓу 1.500 и 3.000 метри, земјоделците одгледуваат редови растенија што лесно можат да се помешаат со дрвја, а кои имаат зелени листови долги и до пет метри што излегуваат од централно стебло.

Сепак, исто како и бананата, енсетот не е дрво, туку огромно тревесто растение без дрвенесто ткиво. Неговото „стебло“ всушност претставува псевдостебло составено од цврсто преклопени лисни обвивки. Токму оваа структура – ​​заедно со подземниот дел (корма), кој е месест и наликува на масивен клубен – се сечка, се меша со квасец и се остава да ферментира во големи јами ископани во земјата.

„Лажна банана“
По период што трае од три месеци до две години, добиената смеса се користи за правење *кочо* – основна етиопска храна слична на леб. Нуспроизвод од процесот на дробење е *була* – течност исцедена од скробната пулпа, која може да се преработи во бел прав, а потоа да се измеша со вода за да се направат кнедли и каша.

Сепак, она што нема да го најдете на трпезата е жолтиот или портокаловиот плод на енсетот. Иако неговата огромна големина и сличноста со многу попознатата банана му го донесоа прекарот „банана на стероиди“, неговите плодови – полни со тврди црни семки наместо со вкусна месеста внатрешност – се нејадливи. Поради оваа причина, растението е познато и како „лажна банана“.

Сепак, енсетот нуди бројни вистински предности. Тој дава висок принос и е отпорен на суша и болести; само 60 растенија можат да прехранат петчлено семејство во текот на една година. Покрај тоа, тоа е повеќегодишно растение што може да расте и да опстане повеќе од две години без повторно садење, додека животниот циклус на повеќето главни прехранбени култури и житарици – вклучувајќи ги и споменатите „големи три“ – завршува во рамките на една сезона на растење.

Енсетот е толку приспособлив и способен да издржи широк спектар на климатски услови што би можел да се одгледува на огромни површини во јужна и источна Африка, според една студија од 2021 година што ги моделира потенцијалните региони за одгледување – студија чиј коавтор е Борел. Сегашната површина за одгледување би можела да се зголеми и до 12 пати, со што потенцијално би се обезбедила доволно храна за дополнителни 111,5 милиони луѓе во потсахарска Африка – регион каде што несигурноста во снабдувањето со храна и неухранетоста се во пораст и покрај растот на глобалното земјоделско производство, се наведува во студијата.

Покрај тоа, „енсет“ би можел да се одгледува и собира во многу други земји ширум светот, во климатски услови соодветни за широкиот опсег на услови што ова растение ги поднесува. Борел и неговите колеги го покажаа ова во април 2023 година, кога „енсет“ процвета за првпат во објектот „Темперејт хаус“ (Temperate House) во ботаничката градина „Кју гарденс“ – градба со површина од 4.800 квадратни метри – откако таму пристигнал четири години претходно како растение високо само 30 сантиметри.

„Историјата е полна со примери за култури што пристигнале во нови средини и станале доминантни“, објасни Борел. „Според тоа, апсолутно нема причина зошто ’енсет‘ не би можел да стане важен и на други места.“

„Дали знаевте дека ова е јадливо?“
Но, ако „енсет“ е толку успешен во еден дел од Етиопија, зошто не постигнал значителен успех речиси никаде на друго место? Тоа е мистерија што сè уште го збунува дури и еден од најголемите поборници за ова растение.

„Кога некоја култура е толку успешна како ’енсет‘ на мала површина, таа обично се…“„…се шири низ целиот свет – како пченката, оризот и компирот“, рече Борел.

„Не ми текнува на ниту една друга култура што е толку сеприсутна во своето место на потекло – каде што секој земјоделец ја одгледува на потег од 300 километри – а сепак, ако отидете во Кенија, Танзанија или Уганда и прашате: ‚Дали знаевте дека ова е јадливо?‘, луѓето само ве гледаат збунето. Навистина е необично.“ Сепак, тоа не значи дека на Борел му недостасуваат теории. Тој смета дека комбинацијата од културни и историски пречки го спречила ширењето на енсетот надвор од втората најнаселена земја во Африка.

Како за почеток, Етиопија строго го регулира меѓународниот трансфер на растителен материјал за да се заштити од биопиратерија. Голем правен спор од 2019 година, поврзан со холандски патенти за тефот – житарица што се смета за „суперхрана“, потекнува од Етиопија и со милениуми се користи за правење на *инџера*, традиционалниот леб на земјата што наликува на палачинка – предизвика гнев и кај граѓаните и кај официјалните лица, кои на случајот гледаа како на битка за сопственост врз национално богатство.

Други земји што би сакале да одгледуваат енсет би можеле да го увезат од Источна и Јужна Африка, но тие диви сорти би биле „прилично бескорисни“ како храна во споредба со припитоменото етиопско растение, вели Борел. Иако „Кју Гарденс“ (Kew Gardens) во 2019 година доби дозвола да увезе две растенија енсет – под услов целиот растителен материјал да биде уништен по завршувањето на истражувањето – институцијата имаше корист од 40-годишната соработка со етиопските истражувачи. За градење такво ниво на доверба со другите ќе биде потребно време.

„Етиопија има огромна растителна разновидност и затоа многу ја штити“, објасни Борел.

„Се обидовме да кажеме: ‘Погледнете, еве го потенцијалот’, но, се разбира, одлуката на крајот зависи од Етиопија, а таа би требало да има некаква корист од споделувањето со другите.“

Друга пречка е тоа што бербата и преработката на енсетот во моментов се „исклучително трудоинтензивни“, а овие задачи главно ги извршуваат земјоделки, рече Борел. На неколку етиопски универзитети се развиваат механизирани решенија, но тие сè уште не се во широка употреба.

Одгледувањето исто така вклучува сложени методи развиени од локалните заедници. …со векови, додека пак, претворањето на енсетот во храна бара специјализирано знаење. Исто така, на неговиот вкус треба да се навикнете. Иако Борел ужива во енсет подготвен како леб или во јадења слични на кускус, тој признава дека *кочо* може да биде „погодок или промашување“.

Бидејќи многу фактори влијаат врз успехот на еден земјоделски род, мора да се земе предвид и обичната среќа.

„Оризот, пченицата, пченката, компирот и слаткиот компир се одлични, но нема ништо кај нив што суштински ги разликува од огромен број други видови. Кога би можеле да ја премотаме историјата, можеби некоја друга билка ќе станеше култура со производство од милијарди тони“, рече Борел.

„Кога ќе сфатите дека доминацијата на одредени култури делумно се должи на среќата, почнувате да размислувате: ‘Леле, навистина можеби постојат некои неискористени можности’.“

Распределба на ризикот
Пошироката промоција на ваквите недоволно искористени култури би можела да се покаже како клучна, со оглед на тоа што последиците од климатските промени стануваат сè посериозни.

„Сакаме да произведуваме повеќе храна со помало влијание врз животната средина, и тоа во клима што е понепредвидлива од кога било.“ „Тоа се три тешки предизвици одеднаш“, рече Борел.

Потпирањето на мал број земјоделски култури го прави земјоделството многу поранливо на штетници, болести и променливи услови во животната средина.

Широкиот опсег на климатски услови што растението „енсет“ може да ги поднесе го прави поприлагодливо на промените во животната средина во споредба со другите главни култури. Сепак, постои загриженост дека етиопските земјоделци, соочени со истовремен притисок од зголемената урбанизација и глобализација, се откажуваат од „лажната банана“ во корист на попрофитабилни комерцијални култури, како што се пченицата, пченката и компирот.

Околу 60 проценти од повеќе од 400-те земјоделци од југозападна Етиопија, опфатени со студијата спроведена во 2025 година од страна на „Кју“ (Kew) и партнери од Универзитетот во Адис Абеба, изјавија дека површината на земјиштето наменета за енсет е намалена во последните децении. Многумина исто така забележаа значителен пад на потрошувачката на енсет во домаќинствата.

Јавната промоција на помалку познати култури, како што е енсетот, ги охрабрува земјоделците да не се фокусираат исклучиво на главните комерцијални култури, рече Борел. На локално ниво, „Кју“ спроведе проекти со кои се поттикнуваат етиопските земјоделци да ја зачуваат разновидноста на културите, преку обезбедување надомест за одгледување загрозени сорти на енсет.

„Пред нашата работа, луѓето не сакаа да одгледуваат енсет… Тоа е загуба за светот, а не само за Етиопија“, рече Борел.

„Ако кажете: ’Еј, заинтересирани сме за енсет, мислиме дека е одличен, сакаме да пробаме…‘.за да ви помогнеме поефикасно да обработувате помали парцели земја и да остварувате поголеми приходи“ – тогаш зборувате јазик што луѓето го разбираат“, додаде тој.

„Суштината е во тоа да се каже: ’Ова е навистина прекрасно и вие сте единствените луѓе во светот што го имаат. Ајде да го прославиме тоа‘.