Американците се сеќаваат на најголемиот терористички напад на нивна територија

САД денеска ја одбележуваат 25-годишнината од терористичките напади на 11 септември 2001 година. На „Граунд зеро“ во Њујорк семејствата на жртвите ги читаат имињата на загинатите, а традиционалните моменти на молк го следат распоредот на клучните моменти од нападите. Оваа година за првпат е додаден и седми момент на молк во чест на луѓето кои починаа од болести поврзани со последиците од нападите и спасувачките операции.

На церемонијата во Њујорк се одбележуваат шест моменти поврзани со удирањето на авионите во кулите, нивното уривање, нападот врз Пентагон и падот на летот 93. Во Вашингтон претседателот Доналд Трамп присуствува на одбележувањето во Пентагон, додека во Шенксвил, Пенсилванија, се одржува посебна церемонија за жртвите од летот 93. Таму програмата вклучува читање на имињата на патниците и екипажот и ѕвонење на „Ѕвоната на сеќавањето“.

Четири авиони, четири цели

Утрото на 11 септември 2001 година, 19 припадници на Ал Каеда киднапираа четири патнички авиони. Во 8:46 часот „Американ ерлајнс“ летот 11 удри во северната кула на Светскиот трговски центар. Седумнаесет минути подоцна, во 9:03 часот, „Јунајтед ерлајнс“ летот 175 ја погоди јужната кула. Во 9:37 часот трет авион, летот 77 на „Американ ерлајнс“, удри во Пентагон.

- Advertisement -

Четвртиот авион, „Јунајтед ерлајнс“ летот 93, не стигна до својата цел. Откако дознале што се случува во Њујорк и Вашингтон, патниците се обиделе да ја преземат контролата врз авионот. Борбата со киднаперите завршила со пад на авионот во поле кај Шенксвил, Пенсилванија, во 10:03 часот. Се смета дека целта била објект во Вашингтон.

Во 9:59 часот се урна јужната кула, а во 10:28 и северната. Во нападите загинаа 2.977 луѓе, без да се бројат 19-те киднапери. Меѓу жртвите беа патници и членови на екипажот во авионите, луѓе кои се наоѓаа во Светскиот трговски центар и Пентагон, како и повеќе од 400 припадници на службите за итна помош. Илјадници други беа повредени, а последиците по здравјето на спасувачите и жителите на Њујорк продолжија со децении.

Дело на Ал Каеда и Осама бин Ладен

Истрагата на ФБИ утврди дека сите 19 киднапери биле обучувани од Ал Каеда. Петнаесет биле државјани на Саудиска Арабија, двајца од Обединетите Арапски Емирати, еден од Египет и еден од Либан. Меѓу нив биле Мохамед Ата, Марван ал Шехи и Зијад Џара, кои биле дел од ќелијата на Ал Каеда во Хамбург и ги посетувале американските школи за летање.

Како организатор и лидер на мрежата што стоела зад нападите, американските власти го посочија Осама бин Ладен. Значајна улога во оперативното планирање имал и Калид Шеик Мохамед, кој подоцна беше идентификуван како еден од главните архитекти на заговорот. Истрагата на Комисијата за 11 Септември подоцна покажа и сериозни пропусти во размената на разузнавачките информации пред нападот – различни делови од предупредувањата постоеле, но институциите не успеале навреме да ја состават целата слика.

Америка објави „војна против теророт“

Само неколку дена по нападите, американскиот Конгрес му даде на претседателот Џорџ В. Буш широки овластувања за употреба на воена сила против оние што стојат зад нападите. На 26 октомври 2001 година беше донесен Патриотскиот акт, со кој значително беа проширени овластувањата на државата за надзор, истраги и борба против тероризмот. Во следните години беа формирани и нови институции, меѓу кои Министерството за внатрешна безбедност, а безбедноста на аеродромите беше централизирана преку новата Агенција за безбедност на транспортот.

Првата војна – Авганистан

На 7 октомври 2001 година САД започнаа воена операција во Авганистан против талибанскиот режим, кој му обезбедуваше засолниште на Бин Ладен и на Ал Каеда. Талибанците беа соборени од власт, но војната што започна како директен одговор на 11 Септември се претвори во најдолгата војна во американската историја. Американските сили конечно се повлекоа во 2021 година, речиси две децении по почетокот на интервенцијата.

Од Авганистан до Ирак

Две години по 11 Септември, САД влегоа во уште една голема војна. Во март 2003 година американските и сојузничките сили го нападнаа Ирак и го соборија режимот на Садам Хусеин. Иако Ирак не беше одговорен за нападите на 11 септември и немаше докажана улога во нивното организирање, администрацијата на Буш ја оправдуваше интервенцијата со наводната опасност од оружје за масовно уништување и со потребата од борба против тероризмот. Оружјето за масовно уништување не беше пронајдено, а војната прерасна во долг и крвав конфликт со огромни последици за регионот.

Надзорот и стравот станаа дел од секојдневието

По 11 Септември американското општество доби нов безбедносен систем – построги контроли на аеродромите, широка размена на разузнавачки информации, зголемен електронски надзор и нови овластувања за безбедносните служби. Истовремено, муслиманите и луѓето со потекло од Блискиот Исток се соочија со зголемена сомничавост, дискриминација и антитерористички истраги. Дел од мерките со текот на времето станаа предмет на жестоки дебати за границата меѓу националната безбедност и граѓанските слободи.

Контроверзиите и теориите на заговор

Нападите со години се проследени и со бројни теории на заговор – од тврдења дека американската влада однапред знаела што ќе се случи, до тврдења дека кулите биле намерно урнати со експлозив или дека самиот напад бил организиран од американски структури. За таквите тврдења не се пронајдени кредибилни докази. Официјалните истраги, независните анализи и обемната форензичка документација го утврдија нападот како операција на Ал Каеда, но истовремено документираа и сериозни пропусти и пропуштени предупредувања во американскиот разузнавачки систем. Токму разликата меѓу докажаните пропусти и недокажаните тврдења е една од причините зошто дебатата за 11 Септември не исчезна.

Осама бин Ладен – десет години подоцна

Речиси десет години по нападите, американските сили конечно го пронајдоа Осама бин Ладен во комплекс во Аботабад, Пакистан. На 2 мај 2011 година, во ноќна операција на специјалните единици, Бин Ладен беше убиен. Претседателот Барак Обама неколку часа подоцна јавно го соопшти неговото ликвидирање. ФБИ и денес го наведува Бин Ладен како организатор и идеолог на нападите.

Што има денес на „Граунд зеро“?

Местото каде што некогаш стоеја кулите денес е претворено во простор за сеќавање и нов градски центар. На нивните поранешни основи се изградени две огромни меморијални базени – 9/11 Memorial, со имињата на жртвите испишани околу нив. До нив се наоѓа Националниот музеј на 11 Септември, кој преку фотографии, предмети, снимки и сведоштва ја раскажува историјата на нападите и нивните последици.

Над новиот комплекс доминира One World Trade Center, висок 541 метар, изграден во близина на местото на поранешните кули. Во комплексот се изградени и други облакодери, транспортниот центар „Окулус“ и нови јавни простори. Со тоа, долниот Менхетн не само што беше обновен, туку повторно стана еден од симболичните центри на Њујорк.

„Никогаш да не заборавиме“

Навечер, Њујорк традиционално ги осветлува небото со две моќни вертикални светлосни зраци – „Tribute in Light“, симболична слика на кулите што исчезнаа. За 25-годишнината оваа година имаше и посебна инсталација со 2.977 светла, по едно за секоја жртва. Четврт век подоцна, 11 Септември останува не само датум на американската трагедија, туку пресвртница што ги промени безбедноста, американската надворешна политика и светот во кој живееме.