КРАЈ НА ПРЖИНСКИОТ МОДЕЛ: ШТО ЗНАЧИ ДЕНЕШНОТО ГЛАСАЊЕ ВО СОБРАНИЕТО

На денешната 98. седница на Собранието на Република Северна Македонија се случи нешто со далекусежни последици за изборниот систем на земјата. Со 67 гласа „за”, 13 „против” и без ниту еден воздржан, Собранието ја утврди потребата за донесување , по скратена постапка  на Предлог-законот за изменување на Законот за Владата. Со тоа официјално почна процесот на демонтажа на она што во македонскиот политички речник повеќе од една деценија се нарекуваше „пржинска” или „техничка” влада.

Позадина: Зошто постоеше техничката влада

Техничката влада не е македонски каприц, туку производ на длабока политичка криза. Таа беше воведена по Пржинскиот договор од 2015 година, кога довербата во институциите беше на историски минимум, а меѓупартискиот конфликт закануваше да ги дестабилизира самите избори. Идејата беше принципиелна: пред секои парламентарни избори, извршната власт се „ресетира” , опозицијата добива контрола над клучни ресори, особено МВР, со цел да се спречи злоупотреба на државниот апарат во изборна кампања. Ниту едно европско демократско општество нема сличен механизам, бидејќи во нив институциите сами по себе нудат доволни гаранции за фер натпревар.

- Advertisement -

Аргументите на мнозинството: Застарен и скап механизам

Владата на премиерот Мицкоски во образложението на предлог-законот нуди три главни аргументи. Прво , рационалност на јавните финансии: дополнителните министри и паралелниот административен апарат коштаат, а нивната функционалност се покажала минимална. Второ , институционална стабилност: расцепканата извршна власт со „двојни клучеви” создавала блокади наместо ефикасно управување. Трето , демократски легитимитет: легитимна влада произлегува од Собранието, а не од политички договори надвор од него. Законот, притоа, е предложен со одложено дејство , пржинскиот модел ќе важи уште за следните редовни избори во 2028 година или за евентуални предвремени до тогаш, а дури потоа ќе се влезе во „новата нормалност”.

Аргументите на опозицијата: Демократијата во опасност

СДСМ и ДУИ не само што гласаа против, туку го нарекоа целиот процес „шверцерско” донесување на закон. Нивните аргументи се суштински: во услови кога обвинителството е под влијание на власта, кога МВР се партизира, кога медиумскиот простор е нерамномерно распределен и кога државните ресурси служат за изборни цели , укинувањето на техничката влада ги урива последните бариери за рамноправна изборна трка. Опозицијата инсистира дека проблемот не е во механизмот, туку во тоа дека институциите сè уште не се доволно независни за да функционираат без него. Скратената постапка, пак, ги лиши пратениците и јавноста од широка дебата за едно историски значајно прашање.

Процедуралниот проблем: Брзање без консензус

Едно од поспорните прашања е самата постапка. Иако Уставот не бара консензус за вакви законски измени, политичката традиција во Македонија , особено кога станува збор за изборни правила , беше да се бараат широки договори. Техничката влада самата произлезе од политички консензус постигнат под меѓународен надзор. Нејзиното укинување со мнозинско гласање, по скратена постапка, без поддршка на главните опозициски партии, создава опасен преседан: изборните правила може да ги менува оној кој тековно ја држи власта, во негова корист. Тоа е аргумент кој ќе го пратнува секој иден македонски изборен циклус.

Што значи ова за регуларноста на идните избори

Прашањето за регуларноста на изборите по 2028 година се поставува на неколку нивоа.

На институционално ниво, целата тежина паѓа врз ДИК, судството и независните тела. Доколку тие се перципираат (или се всушност) политички зависни, механизмот на техничката влада беше единствениот компензаторен инструмент. Без него, меѓународните набљудувачи ќе бидат уште побрижно ангажирани, а секое отстапување ќе биде под зголемено зголемено внимание.

На политичко ниво, опозицијата веќе сигнализира дека нема да го прифати новиот модел без дополнителни гаранции , можеби преку реформи на ДИК, департизација на МВР или засилена улога на меѓународните мисии. Ако тие гаранции изостанат, ризикот е во тоа изборите да бидат спроведени технички, но оспорени политички — что е уште полош исход од постоечката ситуација.

На регионално ниво, ова е чекор кој Македонија ја приближува кон нормата на земјите со консолидирана демократија. Но „нормата” функционира само кога институциите ја носат. Секое предвремено напуштање на изборни гаранции без изградени алтернативи е обложување со институционалната зрелост на земјата , обложување чии последици ги сносат граѓаните.

Заклучок: Историски потег, отворено прашање

Денешното гласање е историски: за прв пат по речиси десет години, македонскиот парламент го постави правниот темел за исчезнување на еден модел роден во криза. Дали тоа е знак на зрелост или ризик , ќе покажат следните избори. Одговорот не лежи само во законот, туку во тоа дали институциите ќе бидат доволно силни, независни и доверливи за да го пополнат просторот кој пржинскиот механизам го остава зад себе.

С.Денесовски