Кога се бојадисуваат велигденските јајца според нашата традиција – на Велики Четврток или на Велики Петок?

Според етнолозите, не можете да погрешите многу, бидејќи според нашите обичаи, јајцата можат да се бојат од Велики Четврток до Велика Сабота.

Последната (страсна) недела пред Велигден е посветена на подготовките за најголемиот христијански празник. Велигденскиот пост завршува, се подготвува храна и се бојат велигденските јајца. Обичај е ова да се случи на Велики Петок, меѓутоа, во некои делови од нашата земја се верува дека јајцата треба да се бојат на Велики Четврток или Велика Сабота, бидејќи на Велики Петок ништо не треба да се прави дома, туку денот треба да се помине во молитва.

Етнолозите, сепак, велат дека не можете да погрешите многу, бидејќи според нашите обичаи, јајцата можат да се бојат од Велики Четврток до Велика Сабота.

- Advertisement -

„Јајцата се бојат на Велики петок, а на некои места и на Велики четврток“, потврди за „Данас“ Саша Сречковиќ, етнолог од Центарот за нематеријално културно наследство на Етнографскиот музеј во Белград, и откри уште некои интересни факти за традицијата на украсување јајца во Србија.

Традиционални мотиви и букви
„На јајцата преовладуваат растителни и геометриски мотиви (детелина, крин од долината, лале, роза, лист од јагода). Ова главно се должи на пролетта и обновата на природата, кои се совпаѓаат со велигденскиот период. Нешто поретки (барем во нашата музејска колекција) се претставите на животни (пилешко, зајак, риба) кои исто така претставуваат обнова на животот, но преку претходно ритуално жртвување (еднаш зајак бил убиен на Велики петок и изеден за Велигден), вели Сречковиќ.

Мотивите со човечки фигури се уште поретки, но тоа се многу стари мотиви (на пр. фигурата на невеста од Косово и Метохија, како симбол на плодноста, или фигурата на орач со плуг и волови на велигденско јајце од Шабац).

Овие често се придружени со пишани пораки HV VV (Христос воскресна! Навистина воскресна!), лицето кое слика понекогаш ги пишува своите или нејзиното име или името или иницијалите на лицето на кое му е наменето; исто така и годината на боење.

Косово долго време има традиција на убаво украсување јајца (претежно геометриски и зооморфни мотиви). Дрвото на животот често се појавувало на јајцата од овие региони.

Боење јајца за Велигден во Србија
„Бојаденото јајце означува радост, живот, траење, воскресение од мртвите и небесен живот, љубов и почит“, вели проф. д-р Весна Марјановиќ, етнолог и антрополог, која разговараше со Нова за тоа што всушност значат велигденските обичаи, зошто боиме јајца и што сето тоа кажува за нашето општество и начин на живот низ вековите.

„Црквата официјално го прифати боењето јајца дури во 12 век. Во јужнословенските региони, како и во Србија, боените јајца се споменуваат во 16 век. Најверојатно, обоените јајца, особено црвените јајца, имаат постаро потекло од шарените јајца, бидејќи се споменуваат и во култовите за задгробниот живот на древните европски народи од 4 век од н.е. Црвеното јајце имало посебно значење кај народот и останало така до ден-денес. А таа оригинална црвена боја во минатото се добивала од коренот на растението брокула со варење на коренот на ова растение. Подоцна, јајцата се бојадисувале во варзил. За боење се користеле и други природни суровини, најчесто растенија, како што се варење јајца во вода во која биле натопени лушпи од кромид, листови од орев или спанаќ, коприви, цветови од глуварче и саѓи. Денес, јајцата се бојадисуваат со комерцијално достапни анилински бои и, покрај црвената, се бојадисуваат и во зелена, сина, жолта, виолетова и други тонови“, објаснува таа.

Првото бојадисано јајце – домаќинката
„Првото бојадисано јајце во Србија се нарекува домаќинка, домаќинка (Војводина), крусташ (Пеќ), страшник (Призрен), измамак (Лесковачка област), чобан (Чајнич). Во минатото, тие ја задржувале и црвената боја во која се бојадисувало првото велигденско јајце до следниот Велигден. Сето ова заедно имало одредено апотропејско значење за домаќинството и неговите членови. Се верувало дека штити од сите форми на зло, зли демони. Во традиционалната култура на српскиот народ, не секој можел да бојадисува јајца. Ова го правела жена која се сметала за ритуално чиста“, вели д-р Марјановиќ.