Постои еден принцип кој е темелен за секоја демократија: институцијата која управува со изборниот процес мора да биде беспрекорна, транспарентна и законски беспрекорна. Државната изборна комисија на Република Северна Македонија е токму таа институција. Таа одлучува кој и колку добива за рекламирање. Таа ги чува уредите за биометрија. Таа ги исплаќа медиумите. Таа е чуварот на изборниот процес. А сега, според ревизорскиот извештај на Државниот завод за ревизија, таа чувар работела надвор од законот.
Државниот завод за ревизија утврди сериозни неправилности во работењето на Државната изборна комисија за 2024 година, изразувајќи неповолно мислење и за финансиските извештаи и за усогласеноста со законската регулатива. Ова не е обична процедурална забелешка — „неповолно мислење” е најстрогата ревизорска оцена, резервирана за случаи кога институцијата фундаментално не ги почитувала прописите.
Дел I · Финансиски наоди129,4 милиони денари: незаконско пренасочување или намерен избор?
Централниот финансиски наод во ревизорскиот извештај е едновремено прецизен и алармантен. Ревизијата открила отстапувања во распределбата на средствата утврдени со член 88 од Изборниот законик. Наместо законски предвидените 33,33 проценти за платено политичко рекламирање, при планирањето биле предвидени 50 проценти, додека за останатите изборни активности наместо 66,67 проценти биле распределени исто така 50 проценти. Во крајната реализација, 43 проценти од средствата биле искористени за политичко рекламирање, а 57 проценти за други изборни активности.
Законски лимит (33,33%)
Планирано (50%)
Реализирано (43%)
Конкретната финансиска последица е кристално јасна: 129,4 милиони денари, кои првично биле наменети за други изборни дејствија, биле пренасочени кон покривање на трошоците за платено политичко рекламирање на учесниците во кампањите. Во македонски денари тоа е повеќе од 2,1 милиони евра — пренасочени надвор од законски утврдениот сооднос, без законска основа.
Дел II · Системски слабости набавки без тендер, нецелосна документација, непроценет имот
Финансискиот инжинеринг со рекламирањето не е единствениот проблем. Пописот на средствата и обврските не бил спроведен во согласност со законските правила, а дел од недвижниот имот воопшто не бил соодветно проценет. Ова значи дека државниот имот со кој управува ДИК буквално не е евидентиран во книгите , невидлив за државата, невидлив за контрола.
Табела на прекршени законски одредби
| Одредба | Закон | Констатирана повреда |
|---|---|---|
| Чл. 88 | Изборен законик | Планирање 50% наместо 33,33% за рекламирање |
| Закон за ЈН | Закон за јавни набавки | Набавки без постапка за јавна набавка |
| Закон за буџет | Буџетски прописи | Незаконско пренасочување на 129,4 млн. денари |
| Сметков. закон | Закон за сметководство | Дел од недвижности не проценети и не евидентирани |
| Попис пр. | Прописи за попис | Пописот не спроведен согласно законот |
Дел III · Аналитичка перспектива , кумуваат ли институциите на можен изборен инжинеринг?
Ова е прашањето кое иде подалеку од сувата ревизорска терминологија , и токму затоа е и најважно. Државната изборна комисија не е обична буџетска институција. Таа е арбитер на демократскиот процес. Секоја нејзина одлука за распределба на средствата , кој медиум добива колку, која партија колку , директно влијае на рамноправноста на изборната трка.
„Институцијата која треба да обезбеди рамноправни услови за сите учесници , незаконски пренасочила 129 милиони денари токму кон политичкото рекламирање. Случајно? Или намерно?”
— Истражувачка редакција, врз основа на ревизорскиот извештај на ДЗР, 2025
Еве ја логиката: законот кажува 33,33% за рекламирање. ДИК планира 50%. Резултатот е дека медиумите добиваат повеќе пари отколку предвидено , а медиумите не се неутрални. Секој медиум има уредувачка политика. Секој медиум поддржува одредена политичка опција. Кој добива повеќе пари за рекламирање , добива и поголемо медиумско покривање? Ова е прашање кое мора да го постави јавноста и правосудните органи.
Дополнително, од вкупно девет препораки од претходната ревизија, само една е целосно исполнета. Ова значи дека ДИК хронично не ги спроведува ревизорските препораки , тоа не е случаен пропуст, тоа е систем на игнорирање на надзорните механизми.
(а) планира поголем буџет за рекламирање отколку закон дозволува,
(б) врши набавки без тендер,
(в) доставува нецелосна документација,
(г) игнорира 8 од 9 претходни препораки ,
тогаш тоа веќе не е небрежност. Тоа е систем на работа кој треба да се преиспита во целина.
Дел IV · Поширок контекст,медиумите и парите: Кој добил колку и зошто тоа е важно
За да се разбере целосниот контекст, важно е да се погледне и поголемата слика на финансирањето на изборните кампањи. Вкупните приходи за изборната кампања на сите седумнаесет учесници на Парламентарните избори во 2024 се во износ од 386.710 илјади денари, а 63,3 проценти од нив се обезбедени од Буџетот на државата и исплатени од Државната изборна комисија.
Тоа значи дека ДИК директно управувала со над 244 милиони денари буџетски средства за политичко рекламирање , средства кои потоа биле распределени на медиуми преку кои партиите ги пласирале своите пораки. Во таков систем, секое отстапување во распределбата е потенцијална предност за одреден политички субјект.
Паралелно, за одржаните парламентарни избори 2024 година, учесниците во изборната кампања ПП Нова Алтернатива, Европско граѓанско движење и Македонска Ера трета, до ДЗР немаат доставено вкупен финансиски извештај со спецификација за трошоците за приходите и расходите во изборната кампања, со што извршија ограничување во опфатот на ревизијата. Ова значи дека дел од изборната приказна останува невидлив , и за јавноста, и за ревизорите.
Дел V · Прашања без одговор кои прашања мора да ги постави Собранието и Обвинителството
- Кој конкретно во ДИК ја донел одлуката да планира 50% наместо 33,33% за рекламирање и врз основа на кое правно мислење?
- Кои медиуми добиле поголем удел од дополнително пренасочените 129,4 милиони денари и дали тие медиуми имале поволна уредувачка покриеност за определени партии?
- Набавките без јавен тендер , кои добавувачи ги добиле тие договори, и дали постои поврзаност со политички субјекти?
- Зошто 8 од 9 претходни ревизорски препораки не се спроведени и кој е одговорен за тоа?
- Биометриски уреди без соодветен магацин , кој имал физички пристап до нив и дали постои евиденција за нивното чување?
- Зошто дел од документацијата за трошоци немала фискални сметки, патни налози и записници и каде се тие документи?
- Дали членовите на ДИК го пријавиле ова отстапување до Собранието, Владата или Државниот завод за ревизија или останале молчат?
■ Дел VI · Барања што треба да се случи следно итно
- 01 Собранието на РСМ , да формира Анкетна комисија за работата на ДИК во изборната 2024 година со посебен фокус на распределбата на медиумскиот буџет
- 02 Обвинителство , да ги испита набавките без јавен тендер и пренасочувањето на 129,4 милиони денари за елементи на кривични дела (Закон за јавни набавки, Кривичен законик чл. 353)
- 03 ДЗР , да ги именува одговорните лица во ДИК и да поднесе барање за дисциплинска постапка до надлежните органи
- 04 ДИК , јавно да ги именува лицата кои ги донеле одлуките за нелегалната распределба и да ги објасни критериумите
- 05 Агенција за аудио и аудиовизуелни медиумски услуги (АВМУ) — да изготви анализа дали медиумите кои добиле поголем удел имале и поповолна уредувачка покриеност
- 06 Измена на Изборниот законик , јасни и непроменливи пропорции за распределба на буџетски средства, со автоматски санкции за отстапување
-Заклучок- Демократијата е толку силна колку и нејзините институции
Ревизорскиот извештај на Државниот завод за ревизија за работата на ДИК во 2024 не е само документ за финансиски неправилности. Тој е сведоштво за состојбата на институционалната рамка на македонската демократија.
Кога институцијата која треба да осигури рамноправни избори работи надвор од законот , се поставува фундаменталното прашање: дали резултатите од тие избори можат да се сметаат за целосно легитимни? Не во смисла дека гласовите биле фалсификувани , туку во смисла дека условите за кампања биле систематски поместени надвор од законските рамки.
ДЗР повторно укажува на потребата од доуредување на Изборниот законик, пред сè во делот на финансирањето на изборната кампања со средства од редовната сметка на политичката партија, обезбедени од буџетот на државата. Ова „повторно укажување” е самото по себе индикативно: истите проблеми, истите препораки, иста неподготвеност за промена.
Институциите кои треба да бидат чувари на демократскиот процес не смеат да бидат кумови на неговото заобиколување. Одговорноста е јавна, документирана и нема рок на застареност.
К.Д.Охридскај
