КАКО ПРИПАДНИЦИТЕ НА ТАЈНИТЕ СЛУЖБИ ЈА КРЧМЕА МАКЕДОНСКАТА ЕКОНОМИЈА

Трето продолжение: Богоески, Трајанов, Камбовски, Ќерим и мрежата на недопирливите

Транзицијата како пљачка

Осамостојувањето на Македонија во 1991 година отворило три паралелни процеси кои официјалната историографија ги третирала одвоено, иако во реалноста биле неразделни: политичката транзиција, економската приватизација и реструктуирањето на безбедносниот апарат. Во сите три процеси, исти лица играле клучни улоги. Тие лица доаѓале од еден специфичен извор: кадровската мрежа на УДБА, СДБ, КОС и Факултетот за безбедност.

Резултатот не бил случаен. Тоа бил систем. Системот на транзициска рента, во кој знаењето на досиеата, мрежата на соработници и информациската моќ стекнати во стариот режим биле претворени во економска моќ во новата држава. Македонија на деведесеттите е, во суштина, лабораторија за тоа како тајните служби ја крчмат националната економија.

Дел прв: Слободан Богоески, шефот на СДБ и транзицијата на шверцот

1. Биографски факти

Слободан Богоески е роден на 4 март 1953 година во Скопје. Целиот работен век го поминал во областа на безбедноста. Тој е еден од т.н. Осуммина од МВР, кои во октомври 1989 година, како партиски секретари на СКМ во тогашното Министерство за внатрешни работи, откажале послушност на централата. По демократизацијата, во март 1991 година е именуван за шеф на Службата за државна безбедност на Македонија. На таа функција останал цели шест години, до јануари 1997 година.

Верифициран факт:

Во 2013 година, Комисијата за лустрација на Република Македонија го прогласила Богоески за поранешен соработник на тајните служби во времето на СФРЈ. Истата година е уапсен поради малверзации со земјишна парцела кај спортскиот центар Борис Трајковски, перење пари, употреба на исправа со лажна содржина и фалсификување на документи. По осум месеци бил осуден на две години затвор за перење пари.

2. Шефот на СДБ за времето на шверцот

Богоески бил шеф на СДБ токму во периодот 1991 до 1997 година, т.е. во годините кога, според сите достапни извори, бил организиран масовниот шверц со акцизни стоки, пред се цигари и нафта, преку Македонија. Тој период се совпаѓа со ембаргото кон Србија и Косово, кое го отворило огромниот простор за профит.

Тогашниот шеф на СДБ, со целиот апарат на следење, прислушување и разузнавање на негово располагање, морал да биде информиран за тие активности. Прашањето за кое никогаш не е дадена јавна одговорност гласи: Дали СДБ активно учествувала во организирањето или покривањето на шверцот, или само го следела без да дејствува?

Еден индиректен одговор постои во самиот биографски образец на Богоески: по смената во 1997 година и по блискоста со ВМРО-ДПМНЕ, тој бил именуван за советник за безбедност на Владата на Љубчо Георгиевски. Поранешниот шеф на СДБ, кој го надгледувал периодот на шверцот, станал советник на следната влада.

3. Документираниот притисок врз функционерите

Еден детаљ во расположивите јавни извори е особено значаен. Пред неговото апсење во 2013 година, во медиумите се појавиле информации дека се подготвувала лустрација на Богоески, која наводно е стопирана во последен момент. Причината која се наведувала: Богоески ги заканувал функционерите на ВМРО-ДПМНЕ дека ги поседува сите документи за соработниците на тајните југословенски служби и дека ќе ги објави. Ако тоа е точно, тоа значи дека поранешниот шеф на СДБ, на кого му биле достапни досиеата и на УДБА и на СДБ, ги користел тие архивски материјали како средство за политичка заштита.

Тоа е само една верзија на настаните. Но дури и доколку е само делумно точна, таа ја опишува суштината на системот: архивите на тајните служби, наместо да служат за историска правда, служат за лична и политичка заштита на нивните поранешни чувари.

Дел втор: Павле Трајанов и хронологијата на шверцот

1. Биографска линија

Павле Трајанов е роден на 25 декември 1952 година во село Долни Радеш, Радовишко. По завршувањето на Правниот факултет, во 1977 година се вработил во МВР, каде ги поминал сите нивоа: аналитичар, началник на одделение, началник на сектор за анализирање и истражување на безбедносни појави, советник, потсекретар на Службата за јавна безбедност, помошник министер за оперативни работи и конечно, министер за внатрешни работи во периодот 1998 до 1999 година.

Тој исто така е дел од истата група Осуммина, заедно со Богоески, и е негов долгогодишен близок пријател уште од тие години. Тоа значи дека двајцата потекнуваат од ист кадровски и идеолошки мајчин корен.

2. Трајанов и шверцот со цигари

Верифицирани факти:

Во јавно достапни истражувачки написи посветени на шверцот со цигари во Македонија, Трајанов е именуван во контекст на тој период, во кој бил потсекретар за јавна безбедност. Тој самиот, во подоцнежни изјави, изнел хронолошки приказ на шверцот, наведувајќи имиња на политичари и функционери инволвирани во него.

Меѓутоа, клучниот детал е следниов: ниту еден јавен обвинител во Македонија, по падот на СДСМ од власт во 1998 година, не покренал истрага за тоа што навистина се случувало во тој период. Јавното обвинителство во архивите на МВР имало докази за сето она што се случувало, меѓутоа истрагата никогаш не биле поведена.

Оние кои треба да се прашаат за шверцот, а сè уште се дел од јавниот живот, вклучуваат и Трајанов. Тој, парадоксално, денес е именуван за Национален координатор за борба против тероризам во владата на Мицкоски,а неговиот пулен за заменик министер за надворешни работи.

3. Осуммината и длабоката држава

Феноменот наречен Осуммина заслужува посебно внимание. Осум функционери на МВР кои во 1989 година јавно се спротивставиле на системот и тоа ги направило хероите на македонската демократизација. Меѓутоа, истите тие луѓе подоцна формирале мрежа на меѓусебна заштита која ги прави практично недопирливи.

Богоески стана шеф на СДБ. Трајанов стана министер за внатрешни работи. Нивните кариери и врски ги поврзуваат со клучните моменти на македонската транзиција: шверцот, приватизацијата, атентатот на Глигоров. На ниту едно од тие прашања никогаш не е дадена целосна јавна одговорност.

Дел трет: Фамилијата Камбовски, институционалниот непотизам

1. Академик Владо Камбовски, основата на пирамидата

Биографијата на Владо Камбовски е детално анализирана во претходните делови на оваа серија. Накусо: декан на Факултетот за безбедност (1980 до 1984), потпретседател на Извршниот совет на Собранието на СРМ (1986 до 1989), Сојузен секретар за правосудство и управа на СФРЈ (1989 до 1992), министер за правда под ВМРО-ДПМНЕ (1998 до 1999), редовен академик на МАНУ (2006), претседател на МАНУ.

Оваа биографска линија, минувајќи низ јадрото на безбедносно-правниот апарат на СФРЈ и потоа транзицирајќи во академски и политички врв на независна Македонија, претставува совршен пример на институционален континуитет на старите кадри.

2. Верифициран факт: Александар Камбовски, претседател на Судскиот совет

Верифициран факт:

Александар Камбовски, судија, е избран за претседател на Судскиот совет на Република Северна Македонија на 3 јануари 2025 година. Тој е избран едногласно, со 13 гласа. Доаѓа од Апелациониот суд во Битола. Дипломирал на Правниот факултет во Битола, работел во Основниот суд Битола, потоа во Апелацискиот суд, предава на Академијата за судии и јавни обвинители. Неговиот мандат е почнат во период кога премиерот Мицкоски најавил „робусна“ акција во судските инстанци.

Прашањето кое јавноста во Македонија никогаш не го поставила гласи: Дали Александар Камбовски, претседател на Судскиот совет, е член на семејството на академик Владо Камбовски? Ако е, тоа претставува сликовит пример на фамилијарно преминување на институционална моќ: стрико сојузен секретар и декан на Факултетот за безбедност, внукот претседател на највисокото тело кое управува со судиите во Македонија.

Нема јавно достапен документ кој директно потврдува или демантира оваа поврзаност. Тоа прашање останува отворено за истражувачко новинарство.

3. Институционалниот образец

Независно од фамилијарната поврзаност, самиот биографски образец на Александар Камбовски е значаен. Тој потекнува од Битола, истиот град каде е роден Владо Камбовски. Кариерата му се развива во Битолскиот апелационен суд. Избран е за претседател на Судскиот совет токму во период кога новата влада на ВМРО-ДПМНЕ врши реорганизација на правосудството.

Образецот на македонскиот непотизам не е случаен. Тој е системски. И тој систем, со своите длабоки корени во кадровската политика на УДБА и Факултетот за безбедност, продолжува да ги поставува луѓе на клучни позиции.

Дел четврти: Срѓан Ќерим и кариерата на Титовиот младинец

1. Биографска линија

Срѓан Асанов Ќерим е македонски политичар и дипломат, роден во Штип. Неговиот татко бил прв градоначалник на Штип по Втората светска војна, т.е. функционер на новата комунистичка власт. Ќерим почнал политичка кариера во ССОЈ, Сојузот на социјалистичката младина на Југославија, каде три години бил претседател на Комисијата за меѓународни односи. Оние кои го познавале од тоа време тврдат дека се претставувал како министер за надворешни работи на омладината на СФРЈ.

По академската кариера (асистент на Економскиот факултет во Белград, каде постоеле тврдења за плагиран докторат), се вработил во Сојузниот секретаријат за надворешни работи на СФРЈ, кориcтејќи врски со Александар Грличков и Киро Глигоров.

2. Транзицијата во независна Македонија

По осамостојувањето на Македонија, Ќерим ги искористил федералните и меѓународни врски за да изгради дипломатска кариера. Станал министер за надворешни работи на Македонија (2000 до 2001 и 2004 до 2006), а во 2007 до 2008 година бил избран за претседател на 62-риот состанок на Генералното собрание на ОН.

Неговата карактеристична биографска особина: никогаш не бил лојален само на една партија. Тој е пример на функционер кој преминувал меѓу различни власти, задржувајќи позиции, без оглед на политичката боја на владата. Тоа е белег на длабоката држава.

4.3. Медиумите и политичките врски

Во периодот на деведесеттите и раните двиладити, Ќерим имал врски и со медиумскиот свет преку МПМ (Медиапринт Македонија), издавачот на повеќе дневни весници. Дружел со Орце Камчев, еден од најмоќните македонски бизнисмени. Таа спрега меѓу медиумска моќ, политичко влијание и бизнис мрежи е карактеристична за лицата на длабоката државата во Македонија.

Дел петти: Приватизацијата како пљачка

1. Хронологија на криминалната транзиција (1991 до 1996)

Во годините 1991 до 1995, криминалот бил организиран од Државата. Службата, тогаш уште наречена СДБ под раководство на Богоески, доцна преименувана во Дирекција за безбедност и контраразузнавање (ДБК), всушност го покривала или директно учествувала во организираниот криминал. Сето се правело во тишина.

Шверцот со нафта преку Македонија во периодот 1991 до 1995 година, за времето на ембаргото кон Србија, донел огромни суми пари кои биле перени низ македонскиот финансиски систем. Шверцот со цигари, организиран во голема мера преку тутунскиот комплекс, вклучувал функционери на сите нивоа на власта. Приватизацијата на државните претпријатија, наместо да создаде ефикасна пазарна економија, во голема мера ги трансферирала општествените средства во рацете на поврзаните лица.

2. Заштитата преку взаемно познавање досиеата

Клучниот механизам кој ги прави сите овие лица недопирливи е взаемното познавање на досиеата. Богоески, Трајанов, Камбовски и нивните кругови поседуваат, или имале пристап до, информации за сите останати. Тоа создава систем на взаемна заложничка ситуација: секој знае нешто за другиот, и токму тоа знаење е нивниот штит.

Кога Богоески загрозил позициите на функционерите на ВМРО-ДПМНЕ со тврдењата дека ги поседува досиеата за соработниците на тајните служби, тоа не е само политичка манипулација. Тоа е јасна демонстрација на тој механизам: архивите на тајните служби, во рацете на нивните поранешни чувари, функционираат како оружје за заедничка заштита.

3. Улогата на Азески во системот

Во тој контекст, улогата на Бранко Азески добива поинаква димензија. Претседателот на Стопанската комора, со своето фамилијарно потекло и биографска траекторија низ Факултетот за безбедност и Социјалистичката младина, не е само бизнис функционер. Тој е дел од мрежата. Дваесте години непрекинато на чело на Стопанска комора, преку пет влади со сосема различна политичка боја, не е економски феномен. Тоа е политички феномен, кој се темели на врски, информации и заштитена позиција во системот.

Неговото отповикување од конзулска функција во 2021 година, откако ги критикувал новите власти во Подгорица кои го замениле Ѓуканович, само ја потврдува длабочината на тие врски: тој бил именуван по Ѓуканович, работел за Ѓуканович, и бил отповикан по падот на Ѓуканович.

Заклучок: Зошто сите овие се недопирливи

Одговорот на прашањето зошто Богоески, Трајанов, Камбовски, Ќерим, Азески и нивните кругови се практично недопирливи е структурен, а не индивидуален.

Прво, тие поседуваат или имале пристап до информации за другите. Архивите на тајните служби не се само историски документи. Тие се оружје.

Второ, тие формирале мрежа на меѓусебна заштита која поминува преку партиски, институционални и генерациски граници. Таа мрежа е поцврста од секоја партиска лојалност.

Трето, тие ги контролираат или влијаат врз клучните институции: правосудството, безбедносните служби, стопанската комора, медиумите, академијата.

Четврто, никогаш не биле системски испитани. Лустрацијата под Груевски беше селективна. Истрагите за шверцот никогаш не стасале до врвот на синџирот. Архивите остануваат затворени.

Додека архивите на УДБА, СДБ, КОС и СИД се затворени, сите овие биографии ќе остануваат само делумно напишани. Вистинската историја на македонската транзиција сè уште не е кажана.

Историјата не исчезнува кога ги затворате архивите. Таа чека.

Сашо Денесовски -Редакција Охридскај

НАПОМЕНА ЗА МЕТОДОЛОГИЈА

Оваа анализа се темели исклучиво на верифицирани, јавно достапни извори. Сите тврдења за кои не постои јавна документација се јасно означени како отворени прашања, а не како утврдени факти. ИЗВОРИТЕ вклучуваат: официјални биографии (Progressive Academy), јавни изјави на политичари, македонски медиуми, документи на Државниот архив на РСМ, и архивски материјали на Архивот на Југославија.

НАПОМЕНА:Забрането превземање на делови од текстот или во целина ,без претходна дозвола на авторот и редакцијата.Неовластено превземање претсавува кривично дело.