БРАНКО АЗЕСКИ: БИОГРАФИЈА НА ДЛАБОКАТА ДРЖАВА

Фамилијарното наследство што никој не го прашува

Постои биографија која минува незабележано покрај македонската јавност. Бранко Азески, роден на 31 јануари 1962 година во Охрид, е претседател на Стопанската комора на Северна Македонија од 2005 година, односно повеќе од две децении, непрекинато, преку пет влади, тројца претседатели, две фундаментални политички промени и бројни општествени потреси.

Тоа траење само по себе не е доказ за ништо. Меѓутоа, ако се постави во контекстот на тоа кој е неговиот татко, каде студирал, каде работел и со кого соработувал, добива сосема поинаква тежина.

Верифициран факт прв:

Бранко Азески е син на Благоја Азески, за кого јавно достапни извори наведуваат дека бил началник на УДБ-а за целиот југозападен регион на СР Македонија и десна рака на Лазар Колишевски, прв човек на македонскиот комунистички систем. Кога Колишевски ловел риба на Охридско Езеро, Благоја Азески ја ангажирал целата државна безбедност за да не заплови ниту едно кајче по езерото. Овој податок е наведен во јавно достапен македонски извор и никогаш не е побиван.

Дел први: Таткото, началникот на УДБА

1. Благоја Азески и Охридско-стружкиот регион

Југозападниот регион на СР Македонија, со центар во Охрид, бил стратешки важен за УДБА поради повеќе причини. Прво, Охрид бил резиденцијален град на Колишевски, со сите безбедносни импликации кои тоа ги носи. Второ, регионот се граничи со Албанија и Грција, две земји кои УДБА ги третирала како потенцијални извори на шпиони и диверзанти. Трето, во регионот постоела значајна мрежа на македонски националисти чија промакедонска промисла УДБА систематски ја следела.

Началник на УДБА за тој регион значело: надзор над сите оперативни агенти, регрутирање соработници, водење досиеа на следени лица, организирање следење и прислушување, и директна комуникација со републичкиот центар на СДБ во Скопје.

Официјалните архиви за Благоја Азески не се јавно достапни. Неговото досие, доколку постои во Државниот архив на РСМ, не е декласифицирано. Неговото досие во архивите во Белград, во рамките на централниот СДБ и КОС, исто така не е достапно.

Отворено прашање:

Кога ќе се отворат архивите на СДБ за југозападниот регион, Благоја Азески ќе биде меѓу водечките имиња во тие документи: не само со свое лично досие, туку и како потписник на наредби и извештаи. Со тоа, тие архиви ќе го расветлат и фамилијарниот контекст на Бранко Азески.

Дел втори: Синот, асистент по уставно право на Факултетот за безбедност

1. Биографскиот детал кој минува незабележано

Официјалната биографија на Бранко Азески, јавно достапна на веб-страницата на Progressive Academy, наведува: тој дипломирал на Правниот факултет при УКИМ во Скопје и бил асистент по Уставно право на Факултетот за безбедност и општествена самозаштита.

Ова е биографски детал од огромна аналитичка тежина, кој никогаш не бил поставен под јавна лупа. Факултетот за безбедност и општествена самозаштита, основан во 1977 година, бил единствен факултет за безбедност во поранешна Југославија и директно снабдувал кадри за СДБ. Ако Бранко Азески во раните осумдесетти бил асистент токму на тој факултет, тоа значи дека неговата академска кариера започнала во институцијата која кадровски го обезбедувала апаратот на тајните служби.

Дали тој лично бил дел од оперативниот апарат, дали имал досие, дали бил регрутиран за соработка, тие прашања не можат да се одговорат без пристап до архивите на СДБ за тој период. Но фактот дека синот на началникот на УДБА за западниот регион станал асистент на Факултетот за безбедност не е случаен биографски детал. Тоа е системски образец.

2. Реконструкција на биографската линија

Линијата оди вака. Бранко Азески е роден во 1962 година во Охрид, во семејство на истакнат функционер на УДБА. Дипломирал на Правниот факултет при УКИМ. Потоа станал асистент по Уставно право на Факултетот за безбедност и општествена самозаштита, поврзан со УКИМ. Овој факултет директно снабдувал кадри за СДБ, а во тоа време деканот на Факултетот за безбедност бил самиот Владо Камбовски во периодот 1980 до 1984. Потоа Азески бил претседател на Социјалистичката младина на Македонија, истакната позиција во системот на СФРЈ.

По осамостојувањето, станал генерален директор на хотелот Александар Палас во периодот 1998 до 2003, потоа извршен директор на GS1 Македонија, и конечно, од 2005 година до денес, претседател на Стопанската комора.

Важна напомена:

Ова не е доказ за никакво незаконско дејствување. Ова е биографски образец кој заслужува јавна дискусија и, доколку некогаш се отворат архивите, историска верификација.

Дел трети: Претседател на Социјалистичката младина на Македонија

1. Позицијата во системот на СФРЈ

Бранко Азески бил претседател на Социјалистичката младина на Македонија, официјалниот младински огранок на Сојузот на комунистите. Оваа позиција, во системот на СФРЈ, не се добивала со случаен избор. Таа подразбирала проверена партиска лојалност, одобрување од повисоките партиски структури и, во многу случаи, скрининг и верификација од страна на СДБ.

Сојузот на социјалистичката младина на Југославија (ССОЈ) бил организација со директни врски со федералните тела, а претседателите на републичките огранки имале пристап до федералните структури и редовно учествувале на сојузни конференции.

За споредба: во истото време, позицијата на претседател на Комисијата за меѓународни односи во ССОЈ ја имал Срѓан Керим, подоцнежен претседател на Генералното собрание на ОН. Овие позиции во младинската организација не биле декоративни. Тие биле реална кариерна скала и политички формациски механизам.

Прашање за истрага:

Откако ќе се отворат архивите на СДБ, ќе биде можно да се одговори: Дали претседателот на Социјалистичката младина на Македонија имал формален однос со СДБ? Дали бил обработуван, следен или регрутиран? Тоа прашање сè уште останува без одговор.

Дел четврти: Почесниот конзул на Ѓуканович и отповикувањето

1. Конзулатот (2016 до 2021)

Во 2016 година, за времето на владата на Зоран Заев, Бранко Азески бил именуван за почесен конзул на Црна Гора во Скопје. Тоа именување дошло непосредно по изборот на Заев за премиер и по силната јавна поддршка која Азески му ја дал. Во 2018 година, на трибина пред премиерот Заев и вицепремиерот Анѓушев, Азески јавно изјавил: Бизнисот ќе ви го штити грбот, премиере!

Во тоа тоа, Мило Ѓуканович бил претседател на Црна Гора и апсолутно доминирал со политиката во Подгорица. Именувањето на Азески за конзул во тој контекст значело директна лична врска со Ѓуканович и неговиот кабинет.

2. Отповикувањето на Азески

Во 2021 година, по промената на власта во Подгорица и доаѓањето на Здравко Кривокапиќ за премиер, новата влада на Црна Гора го отповикала Азески од функцијата почесен конзул. Официјалното образложение на новата влада: МВР на Црна Гора дошло до сознанија дека Азески во контакти со бизнисмени, при извршувањето на конзулската должност, ја користел секоја можност да изрази сомнеж за угледот на Црна Гора и за кредибилитетот на нејзините тела.

Со други зборови: Азески, именуван за конзул за времето на режимот на Ѓуканович, по падот на тој режим бил отповикан токму затоа што дејствувал во интерес на старата власт, односно во интерес на Ѓуканович.

Прашање за истрага:

Какви конкретни активности вршел Азески во периодот 2016 до 2021 во својство на конзул? Какви бизнис и политички врски развил со структурите на Ѓуканович? Дали таа мрежа имала влијание и врз македонската политика?

3. Ѓуканович и врската со тајните служби на поранешна Југославија

Мило Ѓуканович, премиер и претседател на Црна Гора со прекини во периодот 1991 до 2023 година, во повеќе истражувачки публикации е поврзуван со структурите на поранешните тајни служби на СФРЈ и со нивните продолжетоци. Ѓуканович ја почнал политичката кариера во Сојузот на комунистите на Југославија во 1989 година, во периодот кога СФРЈ доживувала внатрешни турбуленции, и стекнал власт со поддршка на безбедносниот апарат.

Поврзаноста на Азески, преку конзулатот, со структурите блиски до Ѓуканович, претставува нишка во поширока мрежа чии крајеви минуваат низ македонската, но и низ регионалната политика. Таа нишка, за да биде целосно расветлена, бара пристап до архивите на СДБ на Црна Гора и до документите на Подгорица кои не се јавно достапни.

Дел петти: Претседателот на Стопанска комора, без партиска картичка

1. Дваесет и еден мандат, 2005 до денес

Бранко Азески е претседател на Стопанската комора на Македонија од 2005 година. Во тие дваесет години сменија петмина премиери: Бучковски (СДСМ), Груевски (ВМРО-ДПМНЕ), Заев (СДСМ), Ковачевски (СДСМ) и Мицкоски (ВМРО-ДПМНЕ). При секоја нова влада, Азески е прв на ред за средба. Со секоја нова влада, Стопанската комора дава или задржува поддршка.

Ова не е само економска логика. Ова е структурна моќ: секоја влада, без оглед на политичка боја, мора да преговара со Азески. А тој преговара со сите, рамноправно и непрекинато.

2. Поддршката за Заев и НАТО-референдумот

Во 2018 година, пред клучниот НАТО-референдум, Азески во јавно обраќање пред бизнисмените дал недвосмислена поддршка за Заев и за евроатлантската интеграција. Тоа јавно политичко ангажирање на претседател на Стопанска комора, институција која би требало да биде непартиска, предизвикало полемики во јавноста.

Оценката дека Стопанската комора станала експозитура на Заев за тој период е тврдење кое циркулирало во јавниот дискурс, но никогаш не добило формална верификација.

Систематски образец:

Она што јавно е видливо е следново: секоја македонска влада, без оглед на политичката боја, наоѓа начин да функционира со Азески на чело на Стопанската комора. Тоа може да значи дека тој е навистина неопходен економски посредник. Но може да значи и нешто друго: дека тој поседува информации и врски кои го прават незаменлив за секоја власт.

Дел шести: Значењето на непостојните архиви

1. Она што не знаеме, но би можеле да дознаеме

Доколку некогаш се отворат архивите на СДБ за Охридско-стружкиот регион за периодот 1960 до 1990 година, и доколку се достапни досиеата на Благоја Азески, би можело да се одговори на неколку суштински прашања.

Прво: колку лица ги следел и регрутирал началникот на УДБА за западниот регион? Кои биле неговите методи и кои имиња ги потпишувал?

Второ: каква улога имала семејната мрежа во одржувањето на системот?

Трето: дали синот Бранко бил формално во некаков однос со оперативниот апарат, преку позицијата на асистент на Факултетот за безбедност?

Ниту едно од овие прашања нема јавен одговор. И токму тоа е суштинскиот проблем. Бранко Азески никогаш не бил подложен на јавна верификација на своето минато, иако неговата биографска траекторија вклучува директни врски со апаратот на УДБА, со Факултетот за безбедност и со политичкиот систем на СФРЈ.

2. Компаративна рамка: Другите земји

Во Чешка, Полска, Хрватска и Словенија, отворањето на архивите на тајните служби доведе до расветлување на биографии слични на онаа на Азески, биографии во кои семејното потекло, академската кариера и политичките врски покажале систематска поврзаност со стариот апарат. Во тие земји, лустрацијата опфатила и деца на функционери на тајните служби доколку биле директно вклучени во институциите на системот.

Во Македонија, тој процес никогаш не бил спроведен систематски.

Заклучок: Лицата на длабоката држава

Случајот Азески е поучен пример за она што теоретичарите го нарекуваат транзициска рента: привилегиите стекнати во стариот систем кои се трансформираат во привилегии во новиот систем, без прекин и без отчетност.

Синот на началникот на УДБА за западниот регион станал асистент на Факултетот за безбедност, потоа претседател на комунистичката младина, потоа бизнисмен, потоа конзул на Ѓуканович, потоа претседател на Стопанска комора за две децении непрекинато.

Никој не го прашал: Кој е овој човек? Откаде доаѓа? Какво е неговото минато? Кои архиви го опишуваат?

Одговорите лежат во затворените документи на Државниот архив на РСМ, во нераскажаните досиеа на белградскиот архив на СДБ и КОС, и во тивките меморандуми на СИД кои никогаш не се декласифицирани.

Македонската историска вистина е дека длабоката држава нема лице. Таа има биографии.

Историјата не исчезнува кога ги затворате архивите. Таа чека.

Сашо Денесовски -Редакција Охридскај

НАПОМЕНА ЗА МЕТОДОЛОГИЈА

Оваа анализа се темели исклучиво на верифицирани, јавно достапни извори. Сите тврдења за кои не постои јавна документација се јасно означени како отворени прашања, а не како утврдени факти. ИЗВОРИТЕ вклучуваат: официјални биографии (Progressive Academy), јавни изјави на политичари, македонски медиуми, документи на Државниот архив на РСМ, и архивски материјали на Архивот на Југославија.

НАПОМЕНА:Забрането превземање на делови од текстот или во целина ,без претходна дозвола на авторот и редакцијата.Неовластено превземање претсавува кривично дело.