3 Мај, Светски ден на слободата на медиумите: Зошто слободното новинарство е столб на демократијата

Додека светот го одбележува Светскиот ден на слободата на медиумите, Македонија се наоѓа на 45-то место во индексот на Репортери без граници , прв пат во категоријата „проблематична состојба”.

Секој 3 мај светот го одбележува Светскиот ден на слободата на медиумите (World Press Freedom Day) , датум прогласен од Генералното собрание на ОН во 1993 година, по иницијатива на УНЕСКО. Овој ден е потсетник дека слободното новинарство не е привилегија, туку темелно човеково право и предуслов за функционална демократија.

Темата на УНЕСКО за 2026 година е усогласување на новинарството, технологијата и правата на луѓето , со посебен акцент на вештачката интелигенција и нејзините импликации врз информацискиот екосистем.

Глобалната состојба: Најтежок период за медиумите во последните 25 години

- Advertisement -

Согласно извештајот на УНЕСКО за светските трендови (2022–2025), слободата на медиумите доживеа најголем пад од 2012 година наваму. За првпат во историјата на мерењето, повеќе од половина од земјите во светот се наоѓаат во категориите „тешка” или „многу сериозна” состојба.

„Демократијата не може да постои без слободни медиуми. Пристапот до информации и слободата на изразување не се привилегии , тоа се основни човекови права.”  Европска Унија, соопштение за 3 Мај 2026

Европската Унија нагласува дека 2025 година беше најсмртоносната за новинарите на глобално ниво. Убиствата и нападите врз медиумски работници , во конфликтот во Украина, во Газа, Либан и Африка , бараат темелни истраги и казнување на одговорните.

Македонија на 45-то место: Прв пат во „проблематична состојба”

На Индексот за слобода на медиумите на Репортери без граници за 2026 година, Македонија е рангирана на 45-то место , три позиции надолу во споредба со 2025 година (42-ро место) и дури девет места помалку отколку во 2024 (36-то место). Ова е прв пат земјата да биде категоризирана во групата со „проблематична” медиумска слобода.

Правниот индикатор забележа најголем пад оваа година. Истовремено, влошување е регистрирано и во политичкиот, економскиот и безбедносниот индикатор.

Клучни предизвици за медиумите во Македонија

Политичка поларизација и паралелни медиумски системи. Двете најголеми политички партии , ВМРО-ДПМНЕ и СДСМ , имаат воспоставено паралелни медиумски мрежи преку кои го вршат своето политичко и економско влијание. Јавниот радиодифузен сервис сè уште нема уредничка и финансиска независност, констатираат Репортери без граници.

SLAPP тужби и судско заплашување. Стратешките тужби против учеството на јавноста (SLAPPs) остануваат клучен инструмент за притисок врз независните медиуми. Здружението на новинари на Македонија (ЗНМ) повикува: „Новинарството не е злосторство , стоп за SLAPP тужбите.”

Дезинформации и ниска доверба. Граѓаните имаат ниска доверба во медиумите затоа што ги перципираат како политички зависни. Истражувањето на Македонскиот институт за медиуми покажува дека информациската анксиозност расте поради сензационализмот и шире­ње­то лажни вести.

Регулирање на онлајн медиумите. Измените на Законот за медиуми кои воведоа Регистар на портали , во сила од 29 април 2026 , имаат ограничен практичен ефект. Само 57 портали се запишани, иако за платено политичко рекламирање на изборите се пријавиле повеќе од 330 медиуми. Стручњаците бараат сеопфатен нов Закон за медиуми усогласен со Европскиот акт за слобода на медиумите (EMFA), кој стапи на сила во ЕУ во август 2025.

Зошто слободата на медиумите е важна за секој граѓанин

Слободното новинарство не е тема само за новинари. Без независни медиуми нема контрола врз власта, нема транспарентност во трошењето на јавниот буџет, нема навремено известување за кризи. Слободата на медиумите директно влијае на квалитетот на демократијата, економскиот развој и остварувањето на сите останати права.

„Слободата на медиумите е основа за развој и мир.” — Михајло Лахтов, Македонски институт за медиуми

На 3 Мај, Светскиот ден на слободата на медиумите, пораката е јасна: поддршката за независното новинарство е поддршка за демократијата. Тоа значи читање и споделување верифицирани информации, поддржување локални медиуми, и говорење против притисоците врз новинарите , каде и да се случуваат.

С.Денесовски,Редакција Охридскај