Историјата на најстарата Ликовна Колонија во Македонија , Интернационалната уметничка колонија „Дебрца” Белчишта

Белчишта, сместено на дваесет и четвртиот километар од магистралниот пат Охрид–Кичево, претставува административен и културен центар на областа Дебрца , историска македонска земја со богато и бурно минато. Токму тоа минато, исполнето со национално-ослободителна борба, партизански движења и длабока народна традиција, станало инспирација и темел врз кој во 1985 година израснала најстарата и највредната уметничка колонија во Македонија , Интернационалната Уметничка Колонија „Дебрца”.

I. Историски контекст и раѓање на идејата

Идејата за формирање на уметничка колонија не се родила спонтано, туку произлегла од поширок интелектуален и патриотски импулс на напредната дебрчанска интелигенција. Традиционалната прослава на 4-ти јули во Белчишта, која годишно собирала гости од цела западна Македонија и пошироко, послужила како природен повод за промислување на поорганизирана форма на културно изразување. Замислата отпочеток не се сведувала само на ликовна уметност , во концептот биле вклучени сликари, вајари, поети, музичари, актери и композитори, со јасно зацртана тематска определба: историското минато на Дебрца да биде извориште и инспирација за нови уметнички дела.

Областа Дебрца, со своите 24 населби и историска тежина која датира уште од средниот век, одамна претставувала простор на исклучителна духовна и културна енергија. Првата партиска ќелија во регионот во ноември 1941 година, формирањето на првиот македонски партизански баталјон „Мирче Ацев” на Славеј Планина во 1942, и прогласувањето на Дебарца за прва слободна територија во Македонија во 1943 , сите тие настани создале колективна меморија која барала уметнички израз и траен запис.

II. Основање и први чекори (1985)

- Advertisement -

Клучна личност во реализацијата на оваа идеја бил ликовниот уметник Ѓоко Целески од Белчишта, кој презел координаторска и организациска улога во целокупниот процес. Заедно со него, во создавањето на колонијата активно се вклучиле Благоја Силјаноски , подоцна градоначалник на Охрид и афирмиран поет и писател , кој ја презел медиумската афирмација на колонијата, потоа Драгица Силјаноска преку радио Охрид, Раде Косарскоски во уредувањето на просторот, и Ристо Шапкар, кој бил избран за прв претседател. Формирањето на организаторскиот одбор претставувало институционализација на она што дотогаш постоело само како визија.

На првото издание во 1985 година учествувале десетмина уметници, меѓу кои академиците Димче Коцо и Васко Ташкоски, сликарите Ванѓел Наумоски, Јоне Симонче, Александар Неданоски, Ѓорѓи Крстески и Александар Патчев , имиња кои на колонијата уште при самото раѓање ѝ дале уметнички авторитет и достоинство. Домашните мештани за прв пат имале прилика да видат уметници кои на отворен простор, среде природата на Дебрца, создаваат дела , доживување кое оставило траен впечаток и во колективната меморија на заедницата.

III. Инфраструктура и институционален развој

Колонијата е регистрирана под официјалното название ЗУК — Здружение Уметничка Колонија Дебрца–Белчишта. За нејзино седиште, општината доделила на употреба зградата на старото училиште во Белчишта. Апликацијата за реновирање на објектот ја изготвил Ѓоко Целески во соработка со општинските служби, а проектот го изработил инженерот Ангеле Групче од Охрид. Со реновирањето се создале услови за сместување на учесниците, ателјерски простор за работа и галериски простории , сè на едно место, со што значително се подобриле условите за творечка работа.

Колонијата своја Галерија ја поседувала уште од самите почетоци , најнапред скромно сместена во зградата на поранешната италијанска касарна од времето на Втората светска војна, а од 2005 година во наменски реновиран и функционален објект со сите стандарди за галериско чување и јавно претставување на уметнички дела. Тој објект денес претставува вистински мал музеј, чувар на колективното уметничко сеќавање на Дебрца.

IV. Уметнички профил и творечка програма

Колонијата секоја година, во летниот период , јуни или јули , собирала по 12 до 15 уметници кои творат исклучиво на теренот на Дебрца. Пленерскиот карактер на работата значел директна поврзаност на уметниците со природата, историјата и луѓето на овој простор , вредност која не може да се замени со ателјерска изолација. Покрај сликарството, на колонијата свое место нашле поезијата, музиката и другите уметнички форми, правејќи ја вистинска повеќедимензионална творечка средба.

Меѓу уметниците кои учествувале во раните години се наоѓаат врвни имиња на македонската уметност: академиците Цветан Грозданов и Томе Серафимоски, сликарите Петар Мазев, Симон Шемов, Јордан Манасиески и Ставре Димитров–Стадим, поетите Томе Момироски, Трајан Петровски, Видоја Видически и Светлана Христова–Јоциќ, меѓу многу други. Нивното учество не само што го збогатило фондот на дела, туку придонело за изградба на угледот на колонијата во македонскиот уметнички свет.

V. Меѓународна афирмација и глобален досег

Колонијата сразмерно брзо го надминала националниот карактер и се стекнала со меѓународно реноме. Уметници од Србија, Хрватска, Словенија, Бугарија, Грција, Полска, Русија, Украина, Узбекистан, Германија, Италија, Австрија, САД, Канада, Кипар и Монголија учествувале на нејзините различни изданија. Особено значаен момент настанал во 2000 година, кога по ангажманот на Снежана Паноска, дипломатски претставник на македонската култура во Малезија, колонијата за прв пат ја посетиле академски сликари од Малезија, со чии понатамошни контакти се проширила мрежата на учесници кон далечниот Исток.

Интересот на меѓународните уметнички кругови го потврдила и посетата на светско здружение на мозаичари, предводено од неговиот претседател Газанфер Бајрам, чии членови по посетата на галеријата изразиле восхит и изненаденост од нивото на она што колонијата го постигнала. Соработката со Факултетот за ликовна уметност во Скопје донела уште еден историски момент , во 1990 година, деканот Симон Шемов бил домаќин на 40 декани на уметнички факултети од сите континенти, кои изразиле желба да ја посетат колонијата.

VI. Институционална зрелост и јубилеи

Во 1994 година за претседател на колонијата бил избран проф. д-р Љубе Трпески , универзитетски професор и гувернер на Народна банка на Македонија , чие авторитетно присуство придонело за забрзан развој и зголемена општествена видливост. За десетгодишниот јубилеј, свечено собирање со доделување признанија на основоположниците се одржало во киносалата во Белчишта, а јубилејната изложба гостувала во Музеј на Скопје, со присуство на претставници на Владата и дипломатскиот кор. Изложбата ја отворил заменик министерот за култура Борко Станоески, а за развојниот пат на колонијата зборувал основоположникот Ѓоко Целески.

Во текот на своето постоење, колонијата се соочувала и со внатрешни предизвици , постоеле стремежи дел од нејзините активности да се преселат во Охрид, но раководството останало доследно на ставот дека Белчишта е и останува нераскинлив дом на колонијата, изразувајќи го тоа со речитата теза: „Дебрца му припаѓа на Охрид, како Охрид што му припаѓа на Дебрца , тие се неделиви.”

VII. Наследство и историско значење

На повеќе од четири децении непрекинато постоење, Интернационалната Уметничка Колонија „Дебрца” создала фонд од над 700 уметнички дела зачувани во Музејот на уметноста во општината Дебрца, организирала над 115 изложби низ Македонија и Албанија, и дала творечки простор на над 200 уметници од десетици земји на сите континенти.

Нејзиниот опстанок и непрекинато дејствување низ политички, економски и општествени промени , преку распадот на Југославија, осамостојувањето на Македонија, економските кризи и глобалните потреси , сведочи за длабоката укоренетост на оваа институција во свеста и срцето на дебрчкиот народ. Таа не е само ликовна колонија. Таа е жива хроника на еден народ и еден простор, запишана во бои и форми , најстарото и најиздржливото уметничко огниште на западна Македонија.

Текстот е составен врз основа на историски извори, официјални документи на Општина Дебрца и достапна архивска и публицистичка документација.

Т.Денесовска