МРЕЖИТЕ НА ВЛИЈАНИЕ ВО МАКЕДОНИЈА: Странски служби, медиумска пропаганда и “длабоката држава”

Топ Вести - Слушај сега

Февруари 2025  |  Истражувачка редакција Охридскај

Во последните две децении, Македонија се наоѓа на крстопат на конкурентни геополитички интереси. Земјата со само 1,8 милиони жители стана арена за операции на влијание спроведувани и од западот и од истокот – секоја страна со свои методи, свои финансиски канали и свои медиумски алатки. Оваа истражувачка анализа претставува систематски преглед на документираните факти, спорните тврдења и непотврдените наративи кои циркулираат под широкиот поим ‘длабока држава’.

Важно е уште од почеток да се нагласи: терминот ‘длабока држава’ во македонскиот контекст се употребува на два спротивни начина – од конзервативна страна за да се означи западното либерално влијание преку НВО и медиуми, а од прогресивна страна за да се означи корумпираниот државен апарат кој го изградил режимот на Груевски. Оваа анализа се обидува да ги документира и двете страни на монетата.

ДЕЛ I: ЗАПАДНОТО ВЛИЈАНИЕ — УСАИД, СОРОС И МЕДИУМИТЕ

1.1 Фондацијата Отворено Општество – Македонија (ФООМ)

Фондацијата Отворено Општество – Македонија (ФООМ) почна да работи во 1992 година, истата година кога државата прогласи независност. Нејзин основач е американскиот милијардер Џорџ Сорос преку глобалната мрежа Open Society Foundations (OSF). Во текот на трите декади на своето постоење, ФООМ инвестирала повеќе од 100 милиони долари во различни програми во Македонија. Официјално регистрирана е во 1999 година согласно Законот за здруженија на граѓани и фондации.

Официјален буџет: Повеќе од 100 милиони долари инвестирани во Македонија од 1992 до денес (официјален податок на ФООМ)

Регистрација: Фондацијата е регистрирана на ул. Чедомир Миндеровиќ 31, Скопје; официјален регистарски број во македонскиот Регистар

Приходи: Годишни приходи проценети на околу 8,5 милиони долари

Програмските области на ФООМ вклучуваат: образование, право, јавна администрација, цивилно општество, јавно здравство, информации и медиуми. Во рамки на медиумските програми, ФООМ финансирала обуки на новинари, медиумска писменост, истражувачко новинарство и развој на нови медиуми.

1.2 УСАИД и „независни медиуми“ во Македонија

Американската агенција за меѓународен развој (USAID) спроведувала неколку програми директно насочени кон македонскиот медиумски простор. Документирани се следниве проекти:

Програма за зајакнување на независните медиуми

УСАИД финансирал програма со три компоненти: (1) Сервис за проверка на фактите во медиумите, (2) Истражувачко новинарство и соработка помеѓу медиумите и граѓанското општество, и (3) Одговорни медиуми и законодавни реформи. Имплементатор на програмата бил Македонскиот медиумски центар , а раководител Јасна Андоновска.

East-West Management Institute (EWMI)

Институтот за менаџмент Исток-Запад (EWMI) добил 3,7 милиони долари американска помош за поттикнување на ‘политичка конкуренција’ и зајакнување на ‘независните медиуми’ во Македонија. Ова е потврдено во официјалниот извештај на американскиот Влaдин сметководствен кабинет (GAO) од 2019 година. EWMI е организација со седиште во САД која работела и во Албанија и другите балкански земји.

Директни грантови на ФООМ

Истиот GAO извештај потврди дека ФООМ добила речиси 5 милиони долари директни грантови од УСАИД за ‘помош за демократијата’ во периодот 2012-2017 година. Дополнително, шест американски сенатори во 2017 година со писмо до Државниот секретар Рекс Тилерсон бараа истрага за тоа колку американски пари одат преку ФООМ и нејзините 61 партнерска организација.

Потврдени суми (GAO 2019): ~5 милиони $ за ФООМ + 3,7 милиони $ за EWMI = над 8,7 милиони $ за медиуми и ‘политичка конкуренција’

Вкупно УСАИД во Македонија: GAO утврди дека УСАИД потрошил 45 милиони $ на ‘политички активности’ во Македонија во даден период

1.3 Случајот со весникот ‘Дневник’ и НИП ‘Нова Македонија’

Еден конкретен случај кој го илустрира конфликтот на наративите е поврзан со дневниот весник ‘Дневник’ и НИП ‘Нова Македонија’. Поранешниот директор на ‘Нова Македонија’ Панде Колемишевски јавно тврдел дека весникот ‘Дневник’ бил финансиски проект на Сорос и германска фондација, со цел економско уништување на државниот весник. Оваа теза ја пропагираше порталот ‘Во Центар’ на Васко Ефтов.

Меѓутоа, поранешни новинари и уредници на ‘Дневник’ публично ја оспорија оваа верзија, тврдејќи дека весникот бил основан со чисто комерцијална и новинарска логика. Порталот plusinfo.mk ги опиша тврдењата на Колемишевски како ‘обична глупост’ и ‘повеќе лаги собрани во десетина минути’.

Ова е пример за тоа колку е тешко да се разграничи вистинитото влијание од конспиративните наративи. Без пристап до финансиски документи, не може да се потврди ниту отфрли.

1.4 Германските фондации и нивното влијание

Германските политички фондации имаат традиција на работа во Македонија. Четирите главни фондации – Конрад Аденауер (поврзана со CDU/CSU), Фридрих Еберт (поврзана со СПД), Хајнрих Бол (Зелени) и Ханс Зајдел (ЦСУ) – финансирале медиумски организации, новинарски здруженија и граѓански организации.

Германската јавна медиумска куќа Дојче Веле одржувала програми на македонски јазик, кои неодамна беа намалени поради буџетски рестрикции. Дојче Веле обезбедувала обуки за македонски новинари и соработувала со локалните медиуми.

ДЕЛ II: РУСКИОТ КАНАЛ НА ВЛИЈАНИЕ — ПРОПАГАНДА И ХИБРИДНА ВОЈНА

2.1 Стратегија без директна сопственост

За разлика од западното влијание кое се реализира претежно преку транспарентно финансирање на НВО и медиуми, руското влијание во Македонија работи поинаку. Истражувањата спроведени од организациите СКУП и Truthmeter во 2022-2023 покажаа дека ниту еден медиум во Македонија не е во директна сопственост на руски граѓани или компании. Сепак, рускиот наратив е силно присутен.

Клучен наод: Ниту еден медиум во Македонија не е во директна руска сопственост, но руски наративи се активно присутни преку повеќе канали

2.2 Документирани проруски медиуми во Македонија

Истражувачите идентификувале неколку македонски медиуми кои систематски ги промовираат руските позиции:

Think.mk

Порталот Think.mk е во сопственост на Даниел Кралевски. Значаен е хронолошки детал: порталот е создаден на 28 февруари 2022 година – само четири дена по почетокот на руската агресија врз Украина. Истражувачите го идентификувале овој портал како еден од поактивните во промовирање на руски позиции за украинската криза.

Antropol.mk

Порталот Antropol.mk е во сопственост на Здружението АНТРОПОЛ Скопје. Анализите покажуваат присуство на проруски наративи, иако помалку интензивно отколку Think.mk.

Kukuriku.com.mk

Порталот Kukuriku.com.mk е регистриран на компанијата РАДАН АДВЕРТАЈЗИНГ ДООЕЛ Скопје. Исто така идентификуван меѓу медиумите кои промовираат проруски содржини.

Russia Beyond (RB) — македонска верзија

Russia Beyond е официјален руски државен мултилингвален медиум управуван од НПО ‘TV-Novosti’ (поврзана со Кремљ). Медиумот има македонска верзија и функционира поинаку од директна пропаганда – нуди содржини за руската култура, историја и наука, со поsubтилно вградени геополитички позиции.

2.3 Мрежата ‘Portal Kombat’ — автоматска пропаганда

Во февруари 2024, французката влада преку VIGINUM (агенцијата за мониторинг на дигитални странски мешања) идентификувала мрежа наречена ‘Portal Kombat’ – 193 веб-сајти кои автоматски шират руска пропаганда на повеќе балкански јазици. Истражувањето на RFE/RL (Радио Слободна Европа) документирало дека мрежата функционира на српски, бошњачки, албански и македонски јазик, создавајќи стотина написи дневно базирани на содржини од руски Телеграм канали и забранетите RT и Sputnik.

Имињата на порталите е типично ‘Правда’ (Istina/Pravda) – имитирајќи ги новинарските стандарди додека шират дезинформации. Сите четири балкански верзии се регистрирани во рок од неколку дена еден по друг, со идентичен дизајн и структура.

2.4 Рускиот канал преку Србија

Посебно значаен е каналот на руско влијание преку српски медиуми. По забраната на RT и Sputnik во Македонија (одлука на Владата по инвазијата на Украина во 2022), руската пропаганда продолжи да навлегува преку српски и бугарски телевизиски канали кои се достапни на дигиталните и кабелски платформи.

RT Balkan, иако официјално регистриран во Србија, функционира де-факто како регионален Кремљ-медиум. Неговите уредници и колумнисти редовно се гости на популарни српски национални телевизии, откаде содржините натаму се дистрибуираат во регионот.

2.5 Политичките актери и руски врски

Истражувачите документирале директни политички врски со Москва:

• Партијата ЛЕВИЦА на Димитар Апасиев јавно заземала антинатовски и антиевропски позиции, кои се совпаѓаат со руската нарација
• Партијата ЕДИНСТВЕНА МАКЕДОНИЈА на Јанко Бачев отворено промовира приближување кон Русија
• Потпретседателот на Владата Иван Стоилковиќ, лидер на Демократската партија на Србите, учествувал на руски безбедносни форуми
• Руската амбасада во Скопје е активна на социјалните мрежи и континуирано дистрибуира проруски содржини, документирани во известувањата на Дирекцијата за безбедност и контраразузнавање

Извор: Европскиот парламент во извештај од јуни 2025 изразил загриженост за влијанието на концептот ‘Српски свет’ поддржан од некои македонски владини претставници

ДЕЛ III: РЕФЕРЕНДУМОТ 2018 И ИНФОРМАЦИСКАТА ВОЈНА

3.1 Бојкотот на референдумот — анатомија на кампањата

Референдумот за промена на името во октомври 2018 (Преспанскиот договор) претставува еден од најдобро документираните случаи на информациска операција во Македонија. Иако 92% од гласачите кои излегле гласале ЗА, само третина од регистрираните гласачи излегла на гласање – кампањата за бојкот беше ефективна.

Германскиот Маршалов фонд (GMF) документирал дека кампањата за бојкот употребила сите алатки на компјутерска пропаганда: политички ботови, организирана тролинг-активност, дезинформации и говор на омраза. Забележано е значително зголемување на употребата на симболот Pepe the Frog – знак на американската и европската крајно-десничарска онлајн субкултура.

3.2 Проруски и националистички мрежи во бојкотот

Партијата ЕДИНСТВЕНА МАКЕДОНИЈА беше клучен поддржувач на бојкотот. Анализата на GMF покажа дека антиреферендумските твитови достигнале врв за време на посетата на германскиот канцелар Ангела Меркел на Скопје (8 септември) и за време на посетата на генералниот секретар на НАТО Јенс Столтенберг – пик од 3.900 антиреферендумски пораки за еден ден.

Националистичките дијаспорски портали тврделе дека референдумот е нелегален. Во делот на рускиот наратив, редовно се појавувале написи на Sputnik и други руски извори кои ги восхвалувале руските воени капацитети и го претставувале НАТО членството како штетно за македонскиот идентитет.

ДЕЛ IV: МЕДИУМСКИОТ ПЕЈЗАЖ — СОПСТВЕНОСТ, ПАРТИСКИ ВРСКИ И ДРЖАВНА КОНТРОЛА

4.1 Концентрација на медиумска сопственост

Македонскиот медиумски пазар е мал (1,8 милиони жители) и претерано фрагментиран – со преголем број медиуми кои не можат да бидат финансиски самоодржливи. Ова создава структурна ранливост: медиумите кои не можат да преживеат на пазарот стануваат зависни од: (а) државно рекламирање контролирано од политичките партии, (б) директно партиско финансирање, или (в) странски грантови.

4.2 Државното рекламирање како политичка алатка

Во периодот на владата на ВМРО-ДПМНЕ (2006-2016), државните институции, јавните претпријатија и компании блиски до власта насочувале огромни буџети за рекламирање кон медиуми кои поддржувале владини позиции. Оваа практика не е уникатна за Македонија – широко е распространета низ Балканот – но во македонскиот контекст достигнала особено висок степен.

Советот на Европа во извештај од 2022 нагласил дека самоодржливоста е ‘најголем и тешко решлив проблем на медиумите’, а Советот за етика во медиумите (СЕММ) регистрирал дека медиумите не можат да ги решат егзистенцијалните проблеми без државни или странски пари.

4.3 УСАИД програмата за независни медиуми — анализа

УСАИД официјално го признал дека спроведувал Програма за зајакнување на независните медиуми во Македонија преку Македонскиот медиумски центар. Програмата содржела компонента за ‘одржлив развој на иницијативите за основање нови медиуми’ и дури ‘основање здружение на нови медиуми’ кое би ги вклучило блогерите и порталите.

Ова значи дека американската агенција директно помагала во создавање на нова медиумска инфраструктура. Дали тоа е ‘поддршка на слободата на медиумите’ или ‘влијание врз медиумскиот простор’ зависи во голема мера од гледиштето на оценувачот.

ДЕЛ V: ИСТРАЖУВАЧКОТО НОВИНАРСТВО И МРЕЖАТА OCCRP

5.1 СКУП Македонија и меѓународните мрежи

Центарот за истражувачко новинарство СКУП Македонија е дел од меѓународната мрежа OCCRP (Organized Crime and Corruption Reporting Project) со седиште во Сараево. СКУП Македонија е основан со поддршка на Данската асоцијација за истражувачко новинарство.

OCCRP е меѓународна мрежа позната по истражувањата за организиран криминал и корупција – меѓу нивните значајни истражувања е и ‘Панама Пејперс’ и ‘Пандора Пејперс’. Мрежата добива финансирање од Европската Унија, УСАИД, Отворено општество и други донатори.

Во Macedonia, OCCRP-поврзаните медиуми се меѓу поцредовните во откривање на корупција – но критичарите ги обвинуваат дека нивниот агол на известување го фаворизира опозицијата со проевропска ориентација.

5.2 Двојниот стандард во истражувачкото новинарство

Честа критика на македонски медиуми финансирани од западни извори е дека истражуваат корупција во конзервативните влади, но биле поблаги кон либералните. Симетрично, медиумите контролирани или финансирани од ВМРО-ДПМНЕ се специјализирани за напади на медиуми финансирани од Сорос – без истата енергија да ги истражуваат своите.

ДЕЛ VI: ИРАНСКИОТ ФАКТОР — ПОМАЛКУ ПОЗНАТИОТ КАНАЛ

Анализите на Truthmeter и СКУП идентификувале уште еден, помалку познат канал на надворешно влијание: иранското државно радио IRIB. Радиостаницата продуцира содржини на албански јазик наменети за албанско говорните заедници на Балканот. Содржините примарно се состојат од антизападна пропаганда и промоција на активностите на иранската влада.

IRIB ги користи локалните радио-станици во балканските земји за дистрибуција, со цел поголем локален импакт. Иранскиот канал е особено активен меѓу муслиманската популација во западна Македонија.

ДЕЛ VII: КРИТИЧКА АНАЛИЗА — ШТО Е ФАКТ, ШТО Е ИНТЕРПРЕТАЦИЈА

7.1 Јасно документирани факти

• УСАИД официјално доделил над 8,7 милиони долари на ФООМ и EWMI за медиуми и демократија (потврдено од GAO 2019)
• ФООМ инвестирала 100+ милиони долари во Македонија од 1992 (нивна официјална изјава)
• Македонската влада официјално ги забранила RT и Sputnik по 2022
• Портали Think.mk, Antropol.mk и Kukuriku.com.mk систематски промовираат руски наративи (документирано истражување на СКУП/Truthmeter)
• Мрежата Portal Kombat операционизирала на македонски јазик (потврдено VIGINUM/RFE/RL)
• Шест американски сенатори формално бараа истрага за употребата на УСАИД пари во Македонија

7.2 Спорни тврдења кои бараат дополнителна верификација

• Дека ‘Дневник’ бил специјално создаден за уништување на НИП ‘Нова Македонија’ — нема верификувани докази
• Дека Шарената револуција 2016 е ‘режирана’ — постои финансиски контекст, но директни докази за режирање нема
• Дека конкретни новинари биле ‘агенти’ на странски служби — неверификувано, потребни официјални судски документи
• Дека УСАИД намерно работел на ‘соборување’ на Груевски — GAO не го потврдил ова конкретно тврдење

7.3 Наративи кои се дел од политичка пропаганда

• Терминот ‘Соросоиди’ е политички конструкт, а не новинарска категорија
• Тврдењето дека сите НВО со западно финансирање автоматски се ‘агенти’ — е конспирациска теза
• Обратното тврдење дека сè е ‘руска пропаганда’ — исто така е поедноставување на комплексна реалност

ДЕЛ VIII: ЗАКЛУЧОЦИ И ПРЕПОРАКИ

8.1 Структурни ранливости

Македонскиот медиумски простор страда од три структурни ранливости кои го прават подложен на надворешно влијание: (1) финансиска неодржливост на медиумите, (2) слаб регулаторен капацитет, и (3) висока политичка поларизација која ги тера медиумите кон тврди позиции. Овие ранливости ги искористуваат и Западот и Исток.

8.2 Асиметрична транспарентност

Западното влијание е релативно транспарентно — УСАИД, ФООМ и германските фондации јавно ги пријавуваат своите буџети и грантисти. Руското влијание е намерно непроѕирно — без директна сопственост, преку мрежи кои ги прикриваат вистинските извори на финансирање. Иранското влијание е скоро целосно непозната величина.

8.3 Препораки за новинари и истражувачи

• Секое тврдење за ‘агенти на странски служби’ бара конкретни документарни докази, не само стилистичка сличност со странски наративи
• Финансискиот тоек мора да биде проследен до конкретни корисници, а не само до посредни организации
• Нужна е симетрична истрага: и на западните и на источните канали на влијание
• Регистарот за сопственост на медиуми и финансирање треба да биде јавно достапен и редовно ажуриран
• Треба да се разграничи помеѓу ‘влијание’ (легитимна меѓународна соработка) и ‘мешање’ (скриено финансирање со политичка цел)

КОРИСТЕНИ ИЗВОРИ И ДОКУМЕНТАЦИЈА

Официјални извори

• GAO (Government Accountability Office, SAD), Извештај за УСАИД активности во Македонија, 2019
• USAID Macedonia: Програма за зајакнување на независните медиуми, официјален документ (архива: 2012-2017.usaid.gov)
• Европски парламент: Извештај за Западен Балкан, јуни 2025 (Известувач: Thomas Waitz)

Истражувачки организации

• СКУП Македонија / Truthmeter: Анализа на штетни надворешни влијанија во македонски медиуми (2022-2023)
• German Marshall Fund: How Disinformation Harmed the Referendum in Macedonia (2018)
• VIGINUM (Француска влада): Portal Kombat извештај (2024)
• Radio Free Europe / Balkan Service: How Russia Spreads Fake News In The Balkans (2024)
• Reporters Without Borders (RSF): RT Balkan and Kremlin propaganda in the Balkans (2024)
• Support4Partnership: Russian influence in North Macedonia (2023)
• Strategic Analysis (SK): Dissemination of pro-Russian narratives in North Macedonia

Медиуми и аналитичари

• plusinfo.mk: Анализа на тврдењата на Колемишевски за ФООМ и ‘Дневник’
• republika.mk: Американска истрага за УСАИД и Сорос во Македонија (2025)
• Gazeta Express: Russian propaganda in North Macedonia (2026)

Исклучок и одговорност

Оваа анализа е подготвена врз основа на јавно достапни документи, истражувачки извештаи и медиумски написи. Тврдењата за конкретни лица се базираат исклучиво на верификувани и јавно достапни информации. Авторот и редакцијата Охридскај ја задржуваат новинарската непристрасност и не застапуваат ниту едно политичко гледиште.

Сашо ДЕНЕСОВСКИ