Техничка одлука или политичка заштита?Савески ги брише предметите „Талир” и не дозволува прашања

Новиот државен јавен обвинител го претставува одземањето на предметите од Ленче Ристоска како административна реформа. Но тајмингот, контекстот и последиците зборуваат поинаку.

1 април 2026, Истражувачка анализа

Бирократски зборови, историски последици

Кога Ненад Савески, новиот државен јавен обвинител, излезе пред новинарите на 31 март 2026, зборуваше за ред, евиденција и хаос затечен во институцијата. Зборовите звучеа бирократски, рутински, скоро досадни. Но зад нив се крие одлука чии последици можат да бидат историски, и тоа во полошата смисла на зборот.

- Advertisement -

Со едноставна административна наредба, Савески практично ги отстрани двата клучни предмети против ВМРО-ДПМНЕ, „Талир 1″ и „Талир 2″, од рацете на обвинителката Ленче Ристоска, која со години ги водеше на работ на застарување. Новиот обвинител тоа не го нарече одземање. Го нарече „повлекување на овластувања”.

Но „редот” за кој зборуваше Савески многумина го читаат поинаку.

„Не може шеф на вишо обвинителство да застапува обвинение во друго. Па или шефувај, или оди на судења застапувај. Морам да знам кој што работи и еднаш засекогаш да се стави ред во Обвинителството.” Ненад Савески, брифинг со новинари, 31 март 2026

Кои се предметите „Талир” и зошто се важни?

„Талир 1″ е предмет за перење пари во корист на ВМРО-ДПМНЕ. Обвинението тврди дека незаконски биле собрани и враќани најмалку 4,6 милиони евра преку лични уплатници на граѓани, со цел да се симулира легитимно финансирање на партијата. Предметот тече уште од работата на поранешното Специјално јавно обвинителство (СЈО) и по повеќе од сто рочишта сè уште нема правосилна пресуда.

„Талир 2″ е предмет за незаконска изградба на луксузното партиско седиште на ВМРО-ДПМНЕ, познато во јавноста како „Белата палата”, вреднувана на 14 милиони евра. Во 2022 година, Кривичниот суд донесе првостепена пресуда: поранешниот премиер Никола Груевски, кој е во бегство, беше осуден на 6 години затвор, а поранешниот генерален секретар Кирил Божиновски доби условна казна. Белата палата требало да биде конфискувана. Замрзнатиот имот денес вреди околу 5 милиони евра.

Сепак, постапката е во втор круг пред Апелацискиот суд. „Талир 2″ е на самиот крај од процесот, треба да се сослуша само уште еден сведок, Кирил Божиновски, и потоа се преминува на завршни зборови и пресуда. Секое дополнително одложување значи приближување кон застарување на кривичното дело.

На 31 март, точно на денот кога Савески ги повлече овластувањата, рочиштето за „Талир 2″ беше одложено затоа што Кирил Божиновски, по втор пат по ред, не се јави на судење.

Хронологија: Тајмингот не е случаен

За да се разбере вистинската тежина на одлуката на Савески, неопходно е да се следи хронологијата на настаните во изминатите месеци.

Октомври 2025. Правни анализи предупредуваат дека апсолутната застареност за делото перење пари во рамките на „Талир 1″ се приближувала кон крајот на годинава. Обвинителката Ристоска веќе со месеци се бори против обструкции и неоправдани одлагања на рочиштата.

Декември 2025. Одбраната на Груевски бара повторно испитување на сите 17 сведоци на Обвинителството, со образложение дека имаат нови прашања за нив. Ристоска јавно изјавува дека ваквото барање нема правна основа и дека единствената цел му е да го продолжи процесот дури до застарување.

Почеток на 2026. Премиерот Христијан Мицкоски, лидер на ВМРО-ДПМНЕ, јавно ја нарекува Ристоска „медиокритет”. Таа тоа го толкува како директен политички притисок врз нејзината работа и поднесува иницијатива до Советот на јавни обвинители за заштита на интегритетот.

Март 2026. Советот на јавни обвинители, едногласно, заклучува дека изјавите на Мицкоски не ја нарушуваат самостојноста на обвинителката. Савески гласа за овој заклучок.

31 март 2026. Савески ги повлекува сите овластувања на обвинителите кои работат на предмети надвор од нивните матични обвинителства. Истиот ден рочиштето за „Талир 2″ е одложено. Обвинетиот Божиновски не се јавил.

Техничка или политичка одлука: Четири клучни аргументи

Савески јавно истакна дека потегот не е насочен лично кон Ристоска и дека нема политичка заднина, туку цели кон воведување ред и евиденција во системот. Но анализата на фактите упатува на четири суштински проблеми со оваа нарација.

Прво: Исклучоците го кршат декларираниот принцип. Ако правилото е апсолутно, никој не смее да работи надвор од матичното обвинителство, зошто постојат исклучоци? Савески направи исклучок за Ресен и Крива Паланка поради недостиг на кадар, и за предметот „Кочани” поради неговата исклучителна комплексност, со 15 обвинители кои го застапуваат поради обемот на докази. Тие исклучоци се разбирливи и оправдани. Но ако „Талир 2″, предмет на самиот крај со еден единствен сведок пред крај, не заслужува ист третман, тогаш логиката на одлуката е избирачка, не принципиелна.

Второ: Тајмингот е длабоко сомничав. Савески влезе во функција пред неколку недели. Во тој краток период, меѓу сите можни потези за воспоставување ред, одлучи прво да го реши прашањето со овластувањата, и тоа токму во моментот кога предметите против ВМРО-ДПМНЕ се на прагот на завршување. Во правосудните системи со силни демократски традиции, ваков потег бара исцрпно јавно образложение. Македонската јавност добила само брифинг.

Трето: Контекстот на именувањето е непоречен. Ненад Савески беше именуван за државен јавен обвинител од Влада предводена од ВМРО-ДПМНЕ, истата партија против која се водат „Талир 1″ и „Талир 2″. Тоа не значи автоматски зависност, но значи дека институционалниот контекст бара максимална транспарентност, претпазливост и јавно образложение. Досегашните потези одат во спротивна насока.

Четврто: Практичниот ефект е дисквалификација на стручноста. Ленче Ристоска ги води овие предмети со години. Таа го познава целокупниот доказен материјал, тактиките на одбраната, слабостите и јаките страни на обвинението. Секој нов обвинител кој евентуално ќе ги преземе предметите мора да почне одначало со проучување на обемна документација. Тоа автоматски значи одложување. А одложување, при предмети блиску до застарување, може практично да значи нивен крај.

Ризикот од застарување: Правна катастрофа со лице на бирократија

Правните стручњаци предупредуваат дека секое значително одложување на предмет кој веќе се наоѓа на работ на застарување е де факто помилување постигнато преку процедурален механизам. Разликата помеѓу ослободувачка пресуда и застарен предмет, во очите на јавноста и правдата, е занемарливо мала.

За „Талир 1″, дополнителниот ризик доаѓа и од измените на Кривичниот законик, кои ги продолжиле роковите, но не ги отстраниле. За „Талир 2″, предметот е уште поранлив затоа што е технички поблиску до крај, но и затоа што сведокот Божиновски методично избегнува да се јави на суд, а одбраната системски бара процедурални одложувања.

Ако новите обвинители немаат доволно познавање на материјалот, доволно мотивација или доволно институционална заштита, предметите ќе застарат. Белата палата ќе остане во правен вакум. Кирил Божиновски и духот на Никола Груевски ќе одат слободни, не оправдани, туку едноставно незавршени.

Кој за што одработува: Актерите и нивните позиции

Ненад Савески е именуван од Влада на ВМРО-ДПМНЕ. На неговиот прв јавен настап донесе одлука која директно засега предмети против таа партија. Не го негираше тоа индиректно. На сите дополнителни прашања на новинарите одговори со: „Моите одлуки не се политички.”

Христијан Мицкоски е премиер и лидер на ВМРО-ДПМНЕ, партијата чии предмети се во прашање. Јавно ја нарекол Ристоска „медиокритет”. Советот на јавни обвинители рекол дека нема притисок. Истиот Совет на чија одлука гласал Савески.

Ленче Ристоска е обвинителката која со години се бори против опструкции со единствена цел да ги доведе предметите до крај. Искусна, го познава целиот материјал. Тврди дека е под политички притисок. Сега ги губи предметите, не со одлука против неа лично, туку преку генерална одлука со внимателно одбрани исклучоци.

Кирил Божиновски е второосуден во „Талир 2″. Два пати по ред не дошол на рочиштето. Одбраната бара повторно испитување на 17 сведоци. Тактиката на влечење е очигледна, документирана и систематска. По одлуката на Савески, одбраната добива дополнителен простор.

Не постои „технички потег” кој е политички неутрален кога директно засега предмети против владејачката партија.

Заклучок: Институциите и огледалото на правдата

Македонија сè уште се бори да изгради правна држава во која ниту една партија не е над законот. Предметите „Талир” беа симбол на таа борба, докази дека дури и моќните можат да одговараат за финансиски криминал.

Одлуката на Савески, без оглед на декларираната намера, ги доведува тие предмети во правна сива зона. Ненад Савески имаше можност да направи нешто различно: да ги заштити предметите во завршна фаза, да покаже дека новото Јавно обвинителство не е продолжена рака на Владата. Наместо тоа, на прво јавно рочиште, ни соопшти дека „нема фиоки” и дека „нема ни шкафови”.

Историјата, и јавноста, ќе проценат дали тоа е доволно.

Реадакција Охридскај,Авторот е магистер на правосудни системи