СЕВЕРНА МАКЕДОНИЈА НА РАБОТ НА БЕЗДНА: Дипломатите предупредуваат, Мицкоски молчи

 Државата која чека

Скопје, ноември 2025 – Додека Брисел ја подготвува следната фаза на проширување, Северна Македонија останува замрзната во време. Владата на Христијан Мицкоски веќе речиси една година се балансира на тенка жица: од едната страна е европската перспектива која бара внесување на Бугарите во Уставот, од другата е политичката реалност која вели дека отворањето на Уставот може да биде почеток на крајот на државата каква што ја знаеме.

Овие денови, во кафулињата низ Скопје, Битола и Тетово, граѓаните не зборуваат за европската иднина со ентузијазам. Наместо тоа, доминира цинизам и замор. “Опет ни ветуваат Европа, а ние сè повеќе заприличуваме на Балкан од 90-тите”, вели Марко, млад инженер кој планира да замине за Германија. Неговата приказна е приказна на илјадници.

Дипломатските пораки: Кога љубезноста станува закана

Во дипломатските кругови во Скопје, тоа што се случува може да се опише само како “елегантен притисок со железна рака во кадифена ракавица”. Амбасадорите на клучните земји-членки на ЕУ, заедно со американскиот амбасадорка, во изминатите месеција зголемија фреквенцијата на средбите со владини функционери, со опозиција, со граѓанскиот сектор.

Нивните пораки се формулирани дипломатски, но секој искусен набљудувач ја чита вистинската порака зад убавите зборови.

Кога германската амбасадор на прием во резиденцијата вели дека “Германија останува посветена на европската перспектива на Западниот Балкан, но очекува конкретни чекори од сите кандидати”, таа всушност вели: “Направете го она што се очекува, или ќе останете во чекалната.”

Кога американскиот амбасадор во интервју вели дека “Соединетите Американски Држави ја поддржуваат европската интеграција на Северна Македонија, но земјата мора да покаже зрелост во решавањето на отворените прашања”, всушност вели: “Времето на тактизирање заврши. Одлучете се.”

Кога францускиот амбасадор на конференција вели дека “Франција верува во дијалогот и добрососедските односи како основа на европската идеја”, тој всушност вели: “Ако не може да се договорите со соседите, нема место за вас во ЕУ.”

Кога холандскиот амбасадор во изјава напомнува дека “владеењето на правото и реформите се еднакво важни како и добрососедските односи”, тој всушност вели: “Не мислете дека откако ќе го решите бугарското прашање, сте готови. Тоа е само почеток.”

Брисел зборува: Меѓу редовите на дипломатскиот жаргон

Од Брисел, пораките се уште појасни, иако обвиткани во европскиот дипломатски протокол.

Портпаролот на Европската комисија на неодамнешна прес-конференција изјави: “Комисијата ги охрабрува сите страни да покажат политичка храброст и лидерство во решавањето на отворените прашања.”

Преведено: “Стравот од политичките трошоци повеќе не е оправдување.”

Високиот претставник за надворешна политика на ЕУ во својата изјава потенцира: “Европската унија е посветена на проширувањето, но процесот бара реципроцитет и исполнување на обврските.”

Преведено: “Ние сме подготвени да ве примиме, но вие мора да направите што се очекува од вас.”

Комесарот за проширување на последниот извештај за напредокот нагласи: “Северна Македонија има капацитет да го заврши овој процес, но потребна е политичка волја на највисоко ниво.”

Преведено: “Знаеме дека можете. Прашањето е дали сакате.”

Еден искусен дипломат со долгогодишно искуство во ЕУ, кој разговараше под услов на анонимност, беше далеку поотворен: “Погледнете, во дипломатијата кога повеќе не ве критикуваат гласно, туку ве ‘охрабруваат’ и ве ‘поддржуваат’, тоа значи дека сте на црвената листа. Тоа значи дека се подготвуваат да ве остават по страна.”

Американската нетрпеливост: Вашингтон губи стрпение

Додека европските дипломати сè уште се држат до строгиот дипломатски протокол, од Вашингтон пораките се директни до границата на неудобни.

На неодамнешната посета на заменик-помошникот државен секретар за Европа и Евроазија, пораката беше кристално јасна: “Америка не може да инвестира во регион кој не сака да инвестира во својата иднина.”

Во разговорите со владините функционери, американските претставници повеќе не прашуваат “дали” туку “кога”. Тоа е суптилна, но суштинска разлика. “Дали” имплицира избор. “Кога” имплицира дека одлуката веќе е донесена, само се чека имплементацијата.

“Американците се директни”, вели еден висок владин функционер кој учествувал на средбите. “Тие не играат дипломатски шах. Тие ви велат точно што очекуваат, и точно што ќе се случи ако не го направите. Нема простор за толкување.”

Бугарската непопустливост: Софија не заборава

Паралелно, од Софија пораките се дури уште построги. Бугарскиот министер за надворешни работи во неодамнешна изјава беше експлицитен: “Бугарија нема да попушти по прашањето на историјата и идентитетот. Ова не е прашање на политика, туку на национален интерес.”

Бугарските дипломати во Скопје се активни, но резервирани. Тие повеќе не објаснуваат, не убедуваат, не преговараат. Нивната порака е едноставна: “Прифатете ги условите, или немате понатамошен пат.”

“Бугарија е во позиција на сила и таа тоа го знае”, вели еден западен дипломат. “Софија има вето во ЕУ, има поддршка од клучни земји-членки, има време. Скопје нема ништо од тоа. Тоа е реалноста.”

Политиката “ниту риба ниту девојка”: Самоубиствена стратегија

Она што го прави моменталниот пристап на владата Мицкоски особено опасно е токму неговата недоречност. Владата не вели “не” на европските барања – тоа би било политички самоубиство, но исто така би била јасна позиција. Владата исто така не вели “да” – тоа би значело политички трошоци, но би отворило врата кон интеграцијата.

Наместо тоа, владата практикува политика на “ниту риба ниту девојка” – одолговлекување, половични чекори, нејасни изјави, чекање на “поповолен момент”.

Кога премиерот Мицкоски вели дека “Владата е посветена на европскиот пат, но тој пат мора да биде со достоинство”, тој не вели ништо конкретно. Тоа е реторика која звучи добро, но не значи ништо.

Кога министерот за надворешни работи вели дека “Македонија е подготвена за дијалог, но дијалогот мора да биде двонасочен”, тој всушност вели: “Не сме подготвени да направиме што се очекува од нас.”

Дипломатите ова го гледаат и јасно го разбираат.

“Оваа политика на неопределеност е најлошата можна”, вели еден искусен европски дипломат. “Ако велите ‘не’, најмалку сте јасни каде стоите. Ако велите ‘да’, имаме патоказ. Но кога велите ‘можеби’, ‘кога дојде времето’, ‘кога ќе бидат исполнети условите’ – тоа значи дека немате стратегија. Тоа значи дека се плашите од сопствената сенка.”

Последиците на оклевањето: Што следува?

Дипломатските извори се согласуваат: временскиот прозорец за Северна Македонија се затвора. Брисел работи на следната фаза на проширување, и таа фаза веројатно нема да ја вклучува Северна Македонија ако моменталната состојба продолжи.

“Проблемот е што Брисел има ограничен капацитет за проширување”, објаснува еден дипломат на земја-членка. “Украина е приоритет, тоа е јасно. Молдавија е приоритет. Западниот Балкан е приоритет, но не секоја земја од Балканот. Ако Северна Македонија продолжи да стагнира, едноставно ќе биде заобиколена.”

Во практична смисла, тоа значи:

Замрзнување на процесот

Формално, Северна Македонија ќе остане “кандидат за членство”, но практично, процесот ќе биде замрзнат. Нема нови поглавја, нема нови конференции, нема напредок.

Пренасочување на фондовите

Европските предпристапни фондови ќе бидат пренасочени кон земји кои покажуваат напредок. Тоа значи помалку пари за инфраструктура, реформи, развој.

Инвестициска пустина

Странските инвеститори ќе ја заобиколуваат земјата. Зошто да инвестираат во пазар од 1.8 милиони луѓе кој е политички нестабилен и без перспектива за членство во ЕУ?

Демографска катастрофа

Емиграцијата, која веќе е на алармантно ниво, ќе се забрза. Земјата ќе ја губи младата, образованата, амбициозната популација – точно оние луѓе кои се потребни за развој.

Економската бомба: Бројките не лажат

Економските последици од продолжената блокада се катастрофални:

Странските директни инвестиции паднаа за 18% во 2024 година. Ако трендот продолжи, во 2026 година можеме да очекуваме пад од дополнителни 20-25%.

БДП растот е минимален, далеку под регионалниот просек. Додека Албанија расте со 4%, Србија со 3.5%, Северна Македонија едвај достигнува 2%.

Јавниот долг расте, а приходите стагнираат. Доколку оваа состојба продолжи, до 2027 година државата ќе биде во сериозна фискална криза.

Невработеноста меѓу младите е над 30%, и расте. Тие кои можат – заминуваат. Тие кои не можат – остануваат во фрустрација.

“Економијата не може да издржи уште пет години на оваа неизвесност”, вели еден стрнски инвеститор кој има фабрика во Скопје. “Веќе забавуваме планови за проширување. Ако ситуацијата не се подобри до крајот на 2026, сериозно размислуваме да ја преселиме производството во Србија или Албанија.”

Пандорината кутија: Уставот како минско поле

Најголемиот страв на владата – и тој страв е оправдан – е што ќе се случи кога ќе се отвори Уставот.

Дипломатите се добро свесни за овој страв. “Разбираме дека отворањето на Уставот не е едноставно”, вели еден западен дипломат за Охридскај. “Но реалноста е дека немате избор. Прашањето е дали ќе го отворите контролирано, со гаранции и меѓународна поддршка, или ќе бидете принудени да го отворите во хаос и под притисок.”

Сценариото кое ги плаши македонските националисти е реално:

Чекор 1: Бугарското прашање

Бугарите се внесуваат во Уставот како конститутивен народ.

Чекор 2: Албанските барања

Веднаш, албанските партии ставаат на маса свои барања:

• Укинување на Бадинтер принципот
• Редефинирање на Охридскиот рамковен договор
• Проширување на употребата на албанскиот јазик
• Намалување на процентите за претставеност
• Во екстремна варијанта: елементи на федерализација

Чекор 3: ВЛЕН и другите

Коалицијата ВЛЕН и другите помали партии го користат моментот за да бараат “модернизација” на Уставот – укинување на “застарени одредби”, “демократизација”, “граѓански наместо етнички модел”.

Резултат: Хаос

Државата влегува во период на длабока уставна и политичка криза. Протести, блокади, институционален колапс.

“Затоа е критично да се обезбедат јасни гаранции и рамки за уставните промени”, вели еден европски дипломат. “ЕУ мора да даде јасна поддршка дека промените ќе бидат строго ограничени. Но тоа бара дека Скопје прво да го направи првиот чекор.”

Улогата на Груевски и Мијалков: Сенките на моќта

Во дипломатските кругови е добро познато дека Христијан Мицкоски не одлучува сам. Никола Груевски, и покрај тоа што официјално е избеглица во Будимпешта, останува значаен фактор во ВМРО-ДПМНЕ. Сашо Мијалков, со своите врски во безбедносните структури и партијата, е друг дел од оваа мрежа.

“Ние знаеме кој што влијае на одлуките”, вели еден американски дипломат. “Прашањето не е дали Груевски има влијание – тој очигледно има. Прашањето е дали тоа влијание е конструктивно или деструктивно.”

Дипломатите се фрустрирани од оваа ситуација. “Тешко е да водиш преговори кога знаеш дека човекот преку маса не е тој кој одлучува”, вели еден европски дипломат. “Мицкоски може да се согласи на средбата, но потоа мора да се консултира, да добие одобрување, да балансира меѓу фракциите. Тоа ги прави работите многу покомплицирани.”

ВЛЕН: Дополнителна компликација

Покрај ВМРО-ДПМНЕ и албанските партии, дипломатите внимателно ја следат коалицијата ВЛЕН. Нивната реторика за “системска промена” и “редефинирање на државата” предизвикува загриженост.

“ВЛЕН има некои прогресивни идеи”, вели еден западен дипломат, “но проблемот е што не може да се реформира држава која е на работ на колапс. Прво мора да се стабилизира, па потоа да се реформира. Ако пробаш да направиш сè одеднаш, завршуваш со ништо.”

Дипломатите особено се загрижени дека ВЛЕН може да го искористи моментот на отворање на Уставот за да наметне радикални промени кои можат да ја дестабилизираат државата.

Дипломатскиот притисок: Од љубезен до директен

Во изминатите месеци, дипломатскиот притисок врз владата Мицкоски постепено се интензивира.

Во јануари 2025, пораките беа љубезни: “Време е за храбри одлуки.”

Во мај 2025, пораките станаа построги: “Очекуваме конкретни чекори.”

Во септември 2025, пораките беа директни: “Временскиот прозорец се затвора.”

Сега, во ноември 2025, пораките се на граница на ултиматум: “Одлучете се – сега.”

Еден висок дипломат на земја-членка на ЕУ беше исклучително експлицитен: “Ние повеќе немаме време да чекаме. Или Северна Македонија ќе направи што треба до средината на 2026, или ќе продолжиме без неа. Тоа е реалноста. Не е закана, тоа е едноставно констатација на фактите.”

Спасот: Постои ли излез?

Дипломатите се согласуваат дека сè уште постои пат кон напред, но временскиот прозорец брзо се затвора.

Што бараат дипломатите?

1. Јасна одлука: Престанете со тактизирањето. Одлучете се дали сте подготвени да ги исполните условите или не.

2. Внатрешен консензус: Обезбедете широка поддршка за уставните промени – не само во Собранието, туку и меѓу граѓаните.

3. Гаранции за ограничени промени: Работете со меѓународната заедница за да обезбедите дека уставните промени ќе бидат строго ограничени на бугарското прашање.

4. Брз напредок: Откако ќе ги направите промените, од ЕУ барајте брзо отворање на преговорни поглавја и конкретен временски распоред.

5. Регионална соработка: Покажете спремност за решавање на сите отворени билатерални прашања, не само со Бугарија.

“Ако Македонија го направи ова до средината на 2026, процесот може да продолжи”, вели еден европски дипломат. “Ако не го направи, процесот ќе застане, и тоа застанување може да трае многу долго – можеби десет години, можеби повеќе.”

Можни сценарија: Што следува?

Сценарио 1: Контролираното отворање (малку веројатно)

Владата, под интензивен дипломатски притисок и со јасни гаранции од ЕУ, оди на уставни промени во првата половина на 2026. Промените се строго ограничени. Албанските партии прифаќаат да не бараат дополнителни промени во замена за концесии на друго ниво. Државата влегува во следна фаза на интеграција.

Веројатност: 15-20%

Дипломатска оценка: “Тоа е идеалниот сценарио, но бара ниво на политичка зрелост и храброст кое засега не го гледаме.”

Сценарио 2: Хаотичното отворање (најверојатно)

Под максимален притисок од Брисел и сè појасни закани за замрзнување на процесот, владата оди на уставни промени во втората половина на 2026, но без доволна подготовка и без широк консензус. Албанските партии веднаш бараат свои промени. ВЛЕН се вклучува со радикални барања. Државата влегува во период на длабока политичка криза.

Веројатност: 50-60%

Дипломатска оценка: “Тоа е сценариото кон кој се движиме ако ништо не се промени. И тоа е катастрофа за сите.”

Сценарио 3: Замрзнатата држава (веројатно)

Владата продолжува да одолговлекува. До средината на 2026, Брисел официјално или неофицијално ја “замрзнува” интеграцијата на Северна Македонија. Фондовите се пренасочуваат. Инвестициите стагнираат. Емиграцијата се забрзува. Државата влегува во период на бавен економски и демографски колапс.

Веројатност: 25-30%

Дипломатска оценка: “Ова е најтивко, но можеби најтрагично сценарио. Нема експлозија, нема драма – само бавно гаснење.”

Сценарио 4: Регионална криза (малку веројатно, али не и невозможно)

Продолжената блокада и фрустрацијата доведуваат до регионална дестабилизација. Косово ја прогласува целосна независност. Српската ентитет во Босна се сепарира. Северна Македонија влегува во внатрешна криза. Балканот се враќа во 90-тите.

Веројатност: 5-10%

Дипломатска оценка: “Ова е кошмарно сценарио. Засега не е веројатно, али ако сите работи тргнат наопаку одеднаш…”

 Последниот предупредувачки повик

Сонце заоѓа над Скопје. Од Кале, светлините на градот изгледаат мирно, речиси идилично. Но во амбасадите, во канцелариите на владата, во редакциите, aтмосферата е тензична.

Дипломатите, овие луѓе тренирани да зборуваат со мерени зборови, да нијансираат, да балансираат, сега се јасни: времето истекува.

Еден искусен европски амбасадор, на прием во својата резиденција, им рече на новинарите нешто што ретко се слушнува: “Јас сум тука веќе три години. Видов многу. Но никогаш не сум видел ситуација каде што токму моментот е толку критичен. Северна Македонија има уште едно, можеби две сезони за да одлучи. Потоа, одлуката ќе биде донесена без неа.”

Американскиот амбасадор беше уште подиректен: “Америка сака да види Северна Македонија во ЕУ, во НАТО целосно интегрирана, стабилна, просперитетна. Али ние не можеме да сакаме повеќе од вас отколку што вие сакате за себе.”

Христијан Мицкоски седи во својата канцеларија и знае дека времето му истекува. Никола Груевски од Будимпешта следи и знае дека неговото наследство е на коцка. Албанските лидери чекаат својот момент. ВЛЕН се подготвува. Брисел губи трпение. Софија не попушта.

А меѓу сите нив – 1.8 милиони граѓани на една мала држава која само сака да биде нормална, да има иднина, да не мора да избира меѓу идентитет и просперитет.

Политиката “ниту риба ниту девојка” не е стратегија. Тоа е одложување на неминовното. И тоа одложување има цена – цена која секој ден станува поголема.

Дипломатите го испратија својот предупредувачки повик. Сега е ред на Скопје да одговори.

Прашањето е: дали ќе одговори пред да биде предоцна?

---

Скопје, ноември 2025

Оваа репортажа е базирана на разговори со дипломати, јавно достапни изјави, дипломатски анализи и набљудувања на терен. Дипломатските извори кои зборуваа под услов на анонимност се заштитени согласно новинарските стандарди.

Сашо ДЕНЕСОВСКИ -дипл.политиколог