Дали се создава „европско НАТО“?

Терминот „европско НАТО“ се појавувал во дискусиите на стратезите уште од времето на Шарл де Гол, но секогаш како апстрактна идеја, далечна амбиција, речиси утопија. Сепак, денес, како што велат водечките европски политичари, тоа е неопходност.

Со децении, формулата беше едноставна – Америка штити, Европа плаќа дел од сметката и не поставува премногу прашања. Тој модел, кој функционираше од крајот на Втората светска војна, почна да се урива минатата година.

Сега се развива идејата европските членки на НАТО да ги градат своите одбранбени капацитети за да не бидат целосно зависни од американскиот воен чадор. Ова не би значело распаѓање на алијансата, туку создавање силен европски „столб“ што може да функционира дури и без американска доминација.

- Advertisement -

Европскиот политички центар (ЕПЦ) во својата анализа наведува дека „европскиот столб во рамките на НАТО повеќе не е само можна опција. Тоа е единствениот начин Европа да биде смирена и да не го следи она на што е американскиот фокус во тој момент“.

Кризата со Гренланд на почетокот на годината беше катализаторот што ги претвори дискусиите во итни акции. Кога американскиот претседател се закани дека ќе употреби воена сила против данска територија, членка и основач на НАТО, европските лидери се соочија со реалноста што ја избегнуваа со години.

„За Европејците, САД сега се предаторски режим. На европското вооружување ќе му требаат најмалку три до пет години за да стане кредибилно, а дотогаш Европа останува исклучително зависна од американското оружје, разузнавањето и стратешките способности“, напиша угледното американско списание „Тајм“.

Генералниот секретар на НАТО, Марк Руте, им рече на европските парламентарци за време на кризата со Гренланд:

Ако некој овде мисли дека Европа како целина може да се одбрани без САД – продолжете да сонува. Не можете. Ние не можеме. Ние сме потребни едни на други.“

Претседателката на Европската комисија, Урсула фон дер Лајен, му одговори на Минхенската безбедносна конференција:

„Верувам дека дојде време да се оживее клаузулата за меѓусебна одбрана на Европа. Заемната одбрана не е опција за ЕУ, туку обврска.“

Целата размена на мислења ја сумираше аналитичарката Ноа Баркин од Германскиот Маршалов фонд, американски истражувачки центар кој се залага за соработка меѓу САД и Европа:

„Шефот на НАТО не може јавно да каже дека Европа мора да се подготви за свет во кој САД повеќе нема да ја штитат. Но, мора – колку побрзо и порешително, толку подобро.“

ReArm Europe
За идното „европско НАТО“, клучниот план е ReArm Europe или Readiness 2030, стратешка иницијатива на Европската комисија започната во март 2025 година како одговор на руската закана и неизвесноста околу американскиот ангажман во НАТО, со цел мобилизирање на речиси 800 милијарди евра за трошоци за одбрана до 2030 година.

Планот се потпира на два столба: фискална флексибилност што им овозможува на земјите-членки да ги надминат буџетските правила за трошоците за одбрана и новиот финансиски инструмент SAFE што нуди заеми од 150 милијарди евра за заедничка набавка на оружје.

Имплементацијата веќе започна – 17 земји ја активираа фискалната клаузула, а усвоен е и детален план за имплементација со конкретни рокови до 2030 година.

Критичарите предупредуваат на демократски дефицит во донесувањето одлуки, ризикот од фрагментација на пазарот на одбраната и прашањето дали Европа може финансиски да поддржи таков амбициозен план без да ги жртвува социјалните и климатските инвестиции.

Време е Европа да порасне
Еден од најголемите поддржувачи на европскиот воена независност е францускиот претседател Емануел Макрон. На почетокот на март, во воената база во Бретања, тој објави дека Франција не само што ќе го зголеми бројот на нуклеарни боеви глави, туку ќе дозволи и распоредување на нуклеарни борбени авиони во други делови од континентот.

„За да бидеме слободни, мора да бидеме опасни“, им рече тој на насобраните.

Според новиот концепт на „напредно одвраќање“, ненуклеарните сојузници ќе учествуваат во француските нуклеарни вежби, а Париз ќе се координира со Германија, Полска, Холандија, Белгија, Грција, Шведска и Данска.

Аналитичарите на Европскиот совет за надворешни односи го оценија како „можеби најзначајниот говор за нуклеарната политика од кој било западен лидер од крајот на Студената војна“.

Германскиот канцелар Мерк целосно го поддржа пристапот на Макрон. Германија, откако ги укина повоените ограничувања за трошоците за одбрана, планира да инвестира повеќе од 100 милијарди долари во војската оваа година.

Сепак, голем дел од проблемот не се решава лесно или брзо. Европската одбранбена индустрија забележува критични недостатоци во ракетите со долг дострел, разузнавачките системи и противракетната одбрана. Земјите-членки работат повеќе од сто различни видови системи на оружје, во споредба со околу триесет во САД.

Белгискиот министер за одбрана Тео Франкен предупреди дека автономната европска одбрана без САД би барала „драстично зголемување“ на буџетот, а создавањето само на независен нуклеарен чадор би чинело стотици милијарди евра.

„Со децении, Европа се однесуваше како возрасно дете кое знае дека секогаш може да се потпре на својот родител. Трамп ја затвори таа врата, не еднаш, туку неколку пати и со закани“, вели експертот за безбедност од Харвард, Крис Кремидас Кортни, и истакнува: „Дојде време Европа да порасне и да го напушти американскиот нуклеарен чадор и да влезе во свое, стабилно засолниште“.

Две децении до „европско НАТО“
Европа, која во 2020 година се двоумеше да издвои два проценти од својот БДП за одбрана, сега гради нуклеарен управен комитет, испраќа војници во Гренланд, дискутира за свој нуклеарен чадор и го подготвува населението за војна.

И не само без Америка, туку во најлош случај против неа.

НАВИ, здружение на поранешни високи функционери на оваа организација, верува дека „европското НАТО“ е реално можно само за 15-20 години.

„Европа ќе постигне делумна автономија во некои области – конвенционална територијална одбрана, регионална поморска безбедност и сајбер операции – но сепак ќе биде структурно зависна од САД за нуклеарно одвраќање, стратешки способности како што се извидување и напади со долг дострел, како и логистика од големи размери“, се вели во нивната анализа.

„И тоа не може да се промени толку лесно“, заклучува таа.