АРХИВИТЕ НА УДБА, КОС И СИД: ТРОЈНИОТ КАТАНЕЦ НА МАКЕДОНСКАТА ИСТОРИСКА ВИСТИНА И УЛОГАТА НА ВЛАДО КАМБОСКИ

ЧЕТИРИТЕ СТОЛБА НА СИСТЕМОТ

Кога се зборува за тајните служби на комунистичка Југославија, македонската јавност главно ги спомнува УДБА и КОС. Меѓутоа, постоела и трета, помалку позната, но во многу поголема мера стратешки позиционирана служба: Службата за истражување и документирање, позната под кратенката СИД. Токму таа ја претставувала крвта низ вените на целиот југословенски разузнавачки систем, координирајќи ги, надгледувајќи ги и обединувајќи ги операциите на УДБА, поточно Службата за државна безбедност (СДБ) и КОС, на сојузно ниво.

И токму Македонец, академик Владо Камбовски, ја изградил својата елитна кариера во рамките на тој систем, а потоа мирно се транзицирал во нова Македонија: прво во академски кругови, потоа на чело на МАНУ. Неговата биографија е симбол на сè она за кое македонското општество не сака да разговара.

Конечно, постои и четвртата, навидум неочекувана, компонента на оваа приказна: Факултетот за безбедност во Скопје, основан во 1977 година, кој систематски снабдувал кадри за апаратот на СДБ и подоцна за безбедносните институции на независна Македонија. Тој факултет е врската помеѓу минатото и сегашноста, помеѓу кадрите на УДБА и кадрите на денешните служби.

ДЕЛ ПРВ: АРХИТЕКТУРАТА НА ТРОЈНИОТ СИСТЕМ

1. ОЗНА, матицата (1944 до 1946)

Целиот апарат потекнува од Одделот за заштита на народот (ОЗНА), основан на 13 мај 1944 година под командата на Александар Ранковиќ. Уште пред крајот на Втората светска војна, ОЗНА функционирала како обединета разузнавачка, контраразузнавачка и политичко-репресивна машинерија. На 1 март 1946 нејзините воен и цивилен дел се раздвоиле во две посебни институции, УДБА и КОС, кои формално имале различни надлежности, но во суштина дејствувале синхронизирано.

Клучна карактеристика на целиот систем: Партијата секогаш стоела над државата. Во Принципите на работа на УДБА од 1947 година јасно пишувало, прво Партијата, потоа Владата. Со тоа се поставил темелот на систем во кој законот бил само инструмент за прикривање на партиски одлуки.

2. УДБА и СДБ, внатрешниот репресивен апарат

По реорганизацијата на Брионскиот пленум во 1966 година, кога бил отстранет Ранковиќ, УДБА формално се децентрализирала и во секоја република биле формирани сопствени Служби за државна безбедност (СДБ). Во СР Македонија, СДБ оперирала во рамките на Министерството за внатрешни работи. Сепак, децентрализацијата не значела автономија. Централното сојузно тело продолжило да координира, да издава директиви и да задржи стратешка контрола.

Обемот на следење во СР Македонија бил фрапантен: во 1966 година под активна евиденција се наоѓале 96.351 лица со нивни лични досиеја. Само годината претходна, во 1965 година, нивниот број достигнал 136.682, или близу 10 проценти од целокупното тогашно население. Секој десетти Македонец бил следен.

3. КОС, воениот контраразузнавачки паралелен систем

Контраразузнавачката служба на ЈНА, КОС, дејствувала паралелно со СДБ, но со посебен фокус: заштита на воените тајни, следење на воениот персонал и цивили поврзани со одбраната, инфилтрација на националистички организации и следење на македонската дијаспора во странство. Сите оперативни досиеја на КОС за македонски граѓани биле водени централно во Белград. Пред 1991 година, Македонија немала свои воени разузнавачки архиви.

Токму затоа е суштински важен договорот за соработка со Србија, само преку него може да се пристапи до КОС-досиеата за македонски граѓани. Тие досиеа, по разузнавачки извори, содржат информации кои за македонската политика биле непроценливи: имиња, операции, кодни имиња на агенти и регрутирани соработници.

4. СИД, координаторот кој никогаш не се споменува

Службата за истражување и документирање (СИД) претставувала највисокото координативно тело на разузнавачкиот систем на СФРЈ. Таа не работела директно на терен, туку обезбедувала стратешка анализа, координација и синтеза на информации добиени од сите служби: СДБ, КОС и надворешното разузнавање. Нејзините архиви, во суштина, се мета-архивите, прегледи кои покажуваат кој следел кого, кои операции биле одобрени на највисоко ниво и кои личности биле стратешки важни за системот.

Покрај Сојузниот секретаријат за внатрешни работи (ССУП) и Сојузниот секретаријат за народна одбрана (ССНО), Сојузниот извршен совет претставувал политичкиот чадор под кој сето тоа функционирало. Оттука, позицијата на Сојузен секретар за правосудство и управа во рамките на Сојузниот извршен совет имала директен надзорен однос со безбедносно-правниот апарат на СФРЈ, вклучително надлежности кои допирале до регулирањето на работата на тајните служби.

ДЕЛ ВТОР: ФАКУЛТЕТОТ ЗА БЕЗБЕДНОСТ,КОВАЧНИЦАТА НА КАДРИ

1. Основање и мисија (1977)

Факултетот за безбедност во Скопје е основан во 1977 година во состав на Центарот за образование на кадри за безбедност и општествена самозаштита (ЦОКБОС). При основањето, тој бил единствен факултет од областа на безбедноста во целата поранешна Југославија. Таа уникатна позиција говори сама за себе: Македонија добила задача да го продуцира кадарот за безбедносниот апарат, не само на своја, туку и на сојузна основа.

Студентите кои дипломирале на овој факултет до 1991 година директно влегувале во структурите на СДБ, МВР и КОС на СР Македонија. Програмата на студии во тоа време вклучувала: криминалистика, контраразузнавачка работа, следење и оперативни методи, правно-безбедносни механизми и државна безбедност, сите во духот на марксистичката идеологија и партиска лојалност.

2. Академик Камбовски, деканот на ковачницата (1980 до 1984)

Во периодот 1980 до 1984 година, Владо Камбовски бил декан на Факултетот за безбедност. Тоа значи дека во годините кога ВМРО-ДПМНЕ сè уште не постоела, но кога македонскиот национализам веќе почнувал да ферментира во дијаспората, Камбовски ги надгледувал академскиот и кадровскиот процес на институцијата која произведувала идните агенти на СДБ.

Прашањето кое никогаш не е поставено јавно гласи: Кои конкретни личности ги регрутирал или поставил Камбовски во системот за времето на своето деканство? Каква е кариерната линија на неговите тогашни студенти? Дали некои од нив подоцна се нашле во редовите на ВМРО-ДПМНЕ или во нејзините поврзани институции?

3. Транзицијата: Факултетот за безбедност по 1991 година

По осамостојувањето на Македонија во 1991 година, Факултетот за безбедност не бил расформиран. Напротив, тој продолжил да функционира и да снабдува кадри за новите безбедносни структури на независната држава. Во 2003 година бил реорганизиран во Полициска академија, а во 2008 година трансформиран во Факултет за безбедност при УКЛО.

Официјалниот сајт на факултетот со гордост наведува дека поголемиот дел од високите полициски функционери, поранешни министри за внатрешни работи, директори во полицијата и оперативни старешини во Македонија дипломирале токму на Факултетот за безбедност. Но тука лежи и клучниот проблем: дипломантите вклучуваат и луѓе кои студирале во периодот 1977 до 1991 година, тоест под режимот на СДБ и КОС.

До 1996 година, на факултетот студирале студенти не само од Македонија, туку и од Србија, Хрватска, Босна и Херцеговина и Црна Гора. Тоа значи дека кадарот обучен тука бил дел од поширока југословенска безбедносна мрежа, мрежа која не исчезнала автоматски со распадот на СФРЈ.

4. Прашањето за лустрација на кадрите на факултетот

Во процесот на лустрација спроведен од Комисијата за верификација на фактите, никогаш систематски не биле проверени кариерните патишта на дипломантите на Факултетот за безбедност од периодот 1977 до 1991 година. А токму тие луѓе, денес на возраст меѓу 55 и 75 години, во голем дел сè уште се активни или неодамна се пензионирале од безбедносните структури, судствата, обвинителствата и, во некои случаи, политичките партии, вклучително и ВМРО-ДПМНЕ.

Отворањето на архивите на СДБ и КОС би овозможило целосна проверка: кои дипломанти на факултетот биле регрутирани за оперативна работа, под кои кодни имиња биле водени, на кои операции учествувале и дали некои од нив подоцна биле инфилтрирани во политичките структури.

ДЕЛ ТРЕТ: АКАДЕМИК КАМБОВСКИ, БИОГРАФИЈАТА ШТО НИКОЈ НЕ ЈА ПОСТАВУВА ПОД ЛУПА

1. Кариерниот пат низ срцето на системот

Владо Камбовски (роден 5 јануари 1948 година во Битола) е денес академик и поранешен претседател на МАНУ, еден од најугледните правници во земјата. Неговата официјална биографија е наизглед неконтроверзна: дипломирал во Скопје, магистрирал во Загреб, докторирал во Скопје, бил декан на Факултетот за безбедност. Но токму таа биографска линија е она за кое треба да се постави прашање.

Линијата оди вака. Во периодот 1980 до 1984 година бил декан на Факултетот за безбедност во Скопје, институцијата која кадровски го снабдувала апаратот на СДБ. Во периодот 1984 до 1986 година бил директор на Институтот за социолошки и политичко-правни истражувања, телото кое давало научна легитимација за политиките на системот. Во периодот 1986 до 1989 година бил потпретседател на Извршниот совет на Собранието на СР Македонија, поточно потпретседател на македонската влада во рамките на СФРЈ. Во периодот 1989 до 1992 година бил член на Сојузниот извршен совет и Сојузен секретар за правосудство и управа на СФРЈ, позиција на ниво на сојузен министер со надзорни функции над правниот апарат на системот.

2. Позицијата 1989 до 1992 година, клучниот период

Ова е временскиот отсечок кој бара посебно внимание. Од март 1989 до јули 1992 година, Камбовски бил Сојузен секретар за правосудство и управа на СФРЈ. Тоа значи дека бил дел од федералниот извршен апарат токму во моментот кога ВМРО-ДПМНЕ се основала во Скопје на 17 јуни 1990 година, кога Словенија и Хрватска ги правеле своите чекори кон независност и кога СДБ и КОС интензивно работеле против националистичките движења во сите републики.

Позицијата на Сојузен секретар за правосудство и управа, по природата на своите надлежности во рамките на Сојузниот извршен совет, имала увид во правните механизми за работата на безбедносниот апарат, поточно во правниот легитимитет на операциите на СДБ и КОС и во координацијата на нивните активности преку СИД.

До денес никој не го поставил јавно прашањето: Кои конкретни одлуки поминувале низ рацете на Камбовски во тие три пресудни години? Кои досиеја ги видел? На кои операции им давал правна рамка? Дали постои негов личен предмет во архивите на СИД? Ниту академски, ниту новинарски, ниту парламентарен истражувач до денес не го поставил тоа прашање.

3. Транзицијата, без пречки

По јули 1992 година, Камбовски се вратил во академска Македонија. Помалку од десет години подоцна, во ноември 1998 година, токму по победата на ВМРО-ДПМНЕ на изборите, станал Министер за правда во владата на Љупчо Георгиевски (до декември 1999 година). Тоа е за да се забележи: партијата основана против системот во кој Камбовски бил дел, го именувала тој ист човек за министер за правда.

Потоа следува академскиот успон: редовен член на МАНУ во 2006 година, потпретседател во 2007 година, претседател на МАНУ подоцна, највисокото научно признание во земјата. Неговото досие кај СИД, СДБ и КОС, доколку постои, останало затворено. А по самата природа на неговата позиција, мора да постои.

ДЕЛ ЧЕТВРТИ: ВМРО-ДПМНЕ И СИСТЕМАТСКИОТ КОНТАКТ СО СИСТЕМОТ

1. Парадоксот на антикомунистичката партија

ВМРО-ДПМНЕ е основана на 17 јуни 1990 година во Скопје, се претставила како антикомунистичка и антијугословенска партија, а голем дел од нејзините основачи биле дисиденти или луѓе со фамилијарна поврзаност со македонскиот националистички покрет. Меѓутоа, уште од самото основање, во нејзините редови почнале да навлегуваат елементи со поинаква позадина.

Самиот Љупчо Георгиевски, прв претседател на ВМРО-ДПМНЕ и поранешен премиер, по напуштањето на партијата јавно изјавил: Лустрацијата што подоцна ја организираше ВМРО-ДПМНЕ беше строго наменска, а не системска. Со еден збор, оружје против СДСМ, а не вистинско отворање на сметките со комунистичкото минато.

2. Случајот Драган Богдановски, духовниот татко под знак прашање

Драган Богдановски (1929 до 1998) е официјално признат за еден од основачите и почесен претседател на ВМРО-ДПМНЕ. Неговата биографија е легендарна: македонски емигрант, основач на Движење за ослободување и обединување на Македонија (ДООМ), политички затвореник осуден на 13 години во Идризово.

Но постои и другата страна. Во 1977 година УДБА го грабнала Богдановски во Париз и тајно го префрлила во Македонија за судење. По издржувањето на казната, во 1988 година излегол слободен и само две години подоцна, во 1990 година, се вратил и станал почесен претседател на новооснованата ВМРО-ДПМНЕ. Самиот Георгиевски, во јавни изјави, изнел тврдења дека Богдановски влегол во соработка со УДБА: Станот во кој снимал бил даден од УДБА, давал информации, имал активна соработка со УДБА. Богдановски никогаш не можел да одговори, умрел во Шведска во 1998 година, а неговите досиеа сè уште не се достапни за јавноста.

3. Операцијата Сина птица и инфилтрацијата на КОС

Самиот Георгиевски признал по напуштањето на власта дека операцијата Сина птица, инфилтративна акција на КОС насочена кон разбивање на ВМРО-ДПМНЕ изнутра, постоела. Тој јавно изјавил дека Драган Стојменовски Млекце бил поимот на КОС за Македонија и дека тој бил човекот кој ја организирал таа операција. Кога го прашал тогашните министри Павле Трајанов и Доста Димовска за досиеата, и двајцата му рекле дека биле уништени, а испадло дека не се ни уништени ни запалени.

Ако КОС ја организирал Сина птица за разбивање на ВМРО-ДПМНЕ, тоа значи дека биле регрутирани агенти поставени во самата партија. Тие агенти, по логиката на нештата, не биле сите заменети по 1991 година. Дел од нив продолжиле да ги вршат своите функции. СИД, на своето ниво, морало да биде информирано за Сина птица, зашто таква операција не може да се спроведе без стратешка координација на највисоко ниво.

4. Исчезнатото досие за ВМРО-ДПМНЕ

Постои официјален и документиран факт: досието на ВМРО-ДПМНЕ, иако биле предадени материјали за трајно чување, не постои во евиденцијата на Државниот архив на РМ. Некој го изгубил или уништил или сокрил токму тоа досие. Материјалите опфаќале детална следња на лидерите и активистите на партијата, фотодокументирање на седиштата и прислушување на телефони.

Доколку досието е уништено, тоа е сторено со цел. Доколку е сокриено, некаде постои: во архивите на Белград, во архивите на Загреб или во тајни сефови на институции кои продолжиле да работат и по 1991 година.

5. Кодни имиња Цилиндар и Џокер, бомбата од 2025 година

Во септември 2025 година, поранешниот претседател Стево Пендаровски го потресе јавниот живот со едно тврдење. Премиерот Христијан Мицкоски претходно јавно алармирал дека тајните служби го следеле за времето кога бил лидер на опозицијата, цитирајќи соработници со кодни имиња Цилиндар и Џокер. Пендаровски, одговарајќи на ова, изјавил: Не знам дали му кажале, но едниот од тие што го спомна, а го следеле, е во највисокото раководство на ВМРО-ДПМНЕ, а другиот соработник е на најмоќната странска служба.

Ако ова тврдење е точно, а Пендаровски го изрече јавно и со целосна лична одговорност, тогаш во највисокото раководство на ВМРО-ДПМНЕ, на партијата која денес управува со државата, се наоѓа регрутиран агент на тајна служба. Тоа значи дека архивите на УДБА и КОС, отворени, би открија кога, каде и под какви околности е регрутирана таа личност. И тоа е причината зошто тие архиви мора да останат затворени. Никој не беше обвинет. Никој не беше именуван. Никој не беше истражен. Случајот тивко заглавел во политичката тиња.

ДЕЛ ПЕТТИ: БЕЛГРАД, ЗАГРЕБ И БРИСЕЛ, КЛУЧЕВИТЕ ШТО НИКОЈ НЕ ГИ УПОТРЕБУВА

1. Белград: Архивите на КОС и СДБ за Македонци

По спогодбата за соработка меѓу Македонија и Србија за архивски материјали, Комисијата за верификација на фактите требало да добие пристап до досиеата на КОС и централниот СДБ за македонски граѓани кои останале во Белград. Особено важни биле КОС-архивите, зашто тие ги содржат воените разузнавачки досиеја за македонски националисти, дисиденти и политичари, водени во период кога Македонија немала своја воена контраразузнавачка структура.

Реалноста е поразна: повеќе години по потпишувањето на спогодбата, прашањето за обемот и содржината на предадените материјали останало нетранспарентно. Ниту МВР, ниту АНБ, ниту Државниот архив не дале прецизна евиденција за тоа кои досиеја биле добиени и каква е нивната содржина.

2. Загреб: Хрватскиот државен архив и македонската дијаспора

Во 2014 година, Хрватска ги предала сите документи на тајните служби за периодот 1937 до 1990 година, вклучително УДБА, разузнавачките служби на Кралство Југославија и усташката тајна полиција, поставувајќи ги на увид на јавноста со одредени ограничувања. Значаен дел од тие материјали се однесуваат на македонската емигрантска заедница, организации активни во Западна Европа кои биле цел на УДБА-операции.

Во Хрватскиот државен архив постојат документи кои директно ја опишуваат операцијата на УДБА против Богдановски во Париз во 1977 година, операцијата против духовниот татко на ВМРО-ДПМНЕ. Македонија никогаш официјално не побарала пристап до тие материјали. Причината е очигледна: откривањето на оперативните детали ќе покаже кои Македонци соработувале со УДБА на домашна почва и кои биле нивните информатори во дијаспората.

3. Брисел и ЕУ: Условот кој се исполнува бавно

ЕУ одамна ја вклучи обврската за целосно отворање на архивите на безбедносните служби од комунистичкиот период во процесот на евроинтеграција на Македонија. Обврската опфаќа сите служби: полиција, цивилно и воено разузнавање и контраразузнавање. Сепак, досега Македонија доставила само делумни извештаи и само делумно ја исполнила оваа обврска.

Нема политичка волја, ниту под СДСМ, ниту под ВМРО-ДПМНЕ, да се отворат сите архиви. Зашто тие архиви не прават разлика меѓу партии. Тие покажуваат вистина.

ДЕЛ ШЕСТИ: СИНДРОМОТ НА ДЛАБОКАТА ДРЖАВА И КОНТИНУИТЕТОТ НА КАДРИТЕ

1. УДБА продолжила и по 1991 година

УДБА не исчезнала со распадот на Југославија. Дел од нејзините кадри, со нивните досиеа, нивните мрежи и нивните методи, преминале во новите безбедносни структури на независна Македонија. Директен доказ за ова е фактот, потврден со документи, дека тајната служба на Македонија продолжила со следење на ВМРО-ДПМНЕ и по 1991 година, особено во периодот 1995 до 2000 година. Биле следени нејзините лидери, активисти, претседатели на општински комитети, биле фотодокументирани седиштата на партијата, биле прислушувани телефони.

Со доаѓањето на ВМРО-ДПМНЕ на власт во 1998 година, тие кадри теоретски требало да бидат отстранети или истражени. Тоа не се случило. Наместо тоа, дел од нив продолжиле да работат во апаратот, а некои биле дури интегрирани во новата безбедносна структура.

2. Аферата Големото уво и континуитетот на методите

Аферата Големото уво во 2000 година потврдила дека под владата на ВМРО-ДПМНЕ на Георгиевски биле прислушувани 190 јавни личности. По таа афера, министерката за внатрешни работи Доста Димовска поднела оставка, но потоа добила аболиција и станала директорка на Агенцијата за разузнавање. Системот го пожолтел случајот и продолжил.

Под Никола Груевски, прислушувањето продолжило во уште поголем обем: 20.000 лица. Поранешниот шеф на тајната полиција Сашо Мијалков, роднина на Груевски, бил обвинет дека ги организирал тие прислушувања. Техниките биле идентични со УДБА-методите. Единствената разлика: нова власт, нов логотип, ист систем.

3. Патот на архивите: Уништено, скриено или трансферирано

По официјални податоци и разузнавачки извори, по 1991 година голем дел од досиеата биле уништени, но помал дел останал во МВР, а потоа бил предаден во АНБ и Агенцијата за разузнавање. Тие архиви, оттогаш, не се достапни за јавноста, истражувачите или независните институции.

Со еден збор: остатоците на УДБА и КОС живеат и денес, во безбедносните институции на државата. И оние кои ги контролираат, ни ВМРО-ДПМНЕ, ни СДСМ, немаат никаква намера тоа да се промени.

ЗАКЛУЧОК: ТРОЈНАТА ТИШИНА И ИСТОРИЈАТА ШТО ЧЕКА

Македонската историска вистина е заложник на тројна тишина.Прво, тишината на УДБА и СДБ-архивите, чиј дел е уништен, дел е скриен, а дел се чува во институциите на државата без јавен пристап.

Второ, тишината на КОС-архивите во Белград, кои содржат воено-разузнавачки досиеја за македонски граѓани, вклучително политичари, активисти и, можеби, лидери на ВМРО-ДПМНЕ, а до кои пристапот останува ограничен и нетранспарентен.

Трето, тишината за СИД и за личностите кои поминале низ највисокото ниво на координација на југословенскиот разузнавачки систем. Тука припаѓа и биографијата на Владо Камбовски, кој во пресудните 1989 до 1992 година седел во Сојузниот извршен совет, гледал кои операции поминуваат низ правниот апарат на СФРЈ и подоцна, мирно, станал министер за правда на ВМРО-ДПМНЕ, а потоа претседател на МАНУ.

Конечно, постои и четвртата тишина: тишината за Факултетот за безбедност и неговите дипломанти од периодот 1977 до 1991 година, луѓе кои денес се на клучни позиции во македонското општество и чии врски со старите структури никогаш систематски не биле проверени.

Никој не рекол дека Камбовски е виновен за нешто. Никој не рекол дека е соработник на разузнавачките служби. Но никој и не поставил јавно прашање за природата на неговата работа во оние три пресудни години, за тоа кои досиеја минувале преку неговата маса, за тоа со кого координирал и за кого работел. Архивите на СИД, УДБА и КОС би дале одговор.Но тие архиви остануваат затворени. И тоа, во земја каде ВМРО-ДПМНЕ денес ја држи државната власт и апаратот, не е случајност.

Историјата не исчезнува кога ги затворате архивите. Таа чека.

Оваа анализа е составена врз основа на официјални биографски извори, документи на Државниот архив на РСМ, Македонската енциклопедија, јавно достапни изјави на политичари, компаративни академски трудови за безбедносните служби на СФРЈ, документација на Хрватскиот државен архив и Архивот на Југославија во Белград.

Сашо Денесовски ,редакција Охридскај

ПРОДОЛЖУВА-Улогата на Бранко Азевски

Забрането преземање на делови од текстот или во целина без одобрение на авторот и редкацијата.