Анализа: Дали напад на САД на Гренланд би го распаднал НАТО?

Топ Вести - Слушај сега

Неодамнешните изјави на Доналд Трамп за Гренланд предизвикаа бранови низ трансатлантската заедница. Иако воениот напад останува малку веројатен, прашањето отвора фундаментални дилеми за иднината на НАТО и глобалната воена рамнотежа.

Правната невозможност

Гренланд е автономна територија на Данска, основачка членка на НАТО. Воен напад на Гренланд би бил напад на Данска, што правно го активира Член 5 – срцето на алијансата. Но што се случува кога нападната е самата држава која ја гарантира безбедноста на НАТО?

Алијансата би се најдела во парализирачки парадокс: не може да го брани својот член од својот најважен заштитник.

Политичката реалност

Сценариото на американски напад, колку и хипотетичко да е, би предизвикало тектонски промени:

За европските членки, ова би бил момент на вистина. Германија, Франција и другите би мораа да изберат помеѓу правните обврски кон Данска и стратешката зависност од Вашингтон. Историската реалност е болна: без американската воена моќ, европската одбрана останува ранлива.

За НАТО како институција, доверба изградена 75 години би се урнала преку ноќ. Ако гарантот на безбедноста станува закана, зошто алијансата воопшто постои?

Глобалната воена рамнотежа: Кој има најсилни армии?

За да се разбере длабочината на потенцијалната криза, неопходно е да се погледне реалната воена моќ на клучните актери.

1. Соединетите Американски Држави – недостижната супермоќ

САД останува неспоредлива воена сила со одбранбен буџет од над 850 милијарди долари годишно – повеќе од следните 10 земји заедно. Американската армија располага со:

• 11 носачи на авиони (останатиот свет има вкупно 11)
• Најнапредна воздухопловна флота со над 13,000 авиони
• Глобална логистичка мрежа и преко 750 воени бази низ светот
• Доминација во кибер и вселенско воено поле
• Најголема нуклеарна арсенал со преку 5,400 бојни глави

Ова е моќта што ја гарантира европската безбедност. Нејзиното повлекување или, уште пошокантно, нејзиното враќање против европски сојузник, би било катастрофално.

2. Кина – брзо растечкиот предизвик

Со буџет од околу 300 милијарди долари и најголема армија по број (над 2 милиони активни војници), Кина брзо ја модернизира својата воена моќ:

• Најголема поморска флота по број на бродови (над 370)
• Напредна хиперсонична оружја
• Растечка нуклеарна арсенал
• Доминација во производството на беспилотни летала

Кинескиот воен пораст е директно поврзан со американската присутност во Азија и алијансите со Јапонија, Јужна Кореја и Австралија.

3. Русија – нуклеарна супермоќ со ограничувања

Со буџет од околу 85 милијарди долари, Русија задржува импресивен нуклеарен арсенал (околу 6,000 бојни глави) и искуство во хибридно војување. Меѓутоа, војната во Украина покажа ограничувања:

• Застарена конвенционална опрема
• Логистички проблеми
• Губиток на најнапредни системи

Токму заканата од Русија ги натера Финска и Шведска да влезат во НАТО.

4. Европа – фрагментирана моќ

Европските армии, и покрај значајни буџети (Франција 50 милијарди, Германија 55 милијарди, Велика Британија 68 милијарди), се фрагментирани:

• Франција и Велика Британија имаат нуклеарно оружје и способност за глобална проекција
• Германија, Италија, Шпанија имаат способни армии но ограничена логистика
• Недостатокот на интеграција ја намалува ефикасноста

Вкупниот европски воен буџет е околу 300 милијарди долари, но без американската логистичка поддршка, сателитска разузнавачка способност и стратешка нуклеарна одвратност, Европа останува зависна.

5. Останати значајни сили

• Индија: Преку 1.4 милиони војници, растечка модернизација
• Јужна Кореја и Јапонија: Високо технолошки армии
• Израел: Најнапредна технологија и искуство
• Турција: Најголема НАТО армија по САД, со над 400,000 војници

Геополитичките последици на распадот на НАТО

Распадот на НАТО би ја редефинирал глобалната безбедносна архитектура против позадина на оваа воена рамнотежа:

Русија би добила стратешка предност во Источна Европа. Без американската гаранција, балтичките земји, Полска и Романија би биле ранливи. Само нуклеарното оружје на Франција и Велика Британија би останало одвратно средство, но дали тие би ги ризикувале Париз и Лондон за Вилнус или Варшава?

Кина би добила слободни раце во Индо-Пацификот. Тајван би бил на удар, а американските азиски сојузници би морале итно да се пренаоружаат, можеби и со нуклеарно оружје.

Европа би била принудена да изгради автономна одбрана, процес кој би барал децении и стотици милијарди евра. Франција веројатно би преземала лидерска улога, но историските недоверби помеѓу европските нации би отежнале интеграцијата.

Германија – клучната алка

Германија, со најголема економија во Европа, би била клучна за европската одбрана. Но германската армија е хронично недофинансирана и застарена. Откако Русија ја нападна Украина, Германија објави “Zeitenwende” (преокрет) и зголемување на буџетот, но потребни се години за сериозна преобразба.

Без американската поддршка, Германија би морала да се донаоружава брзо – проект што би чинел стотици милијарди евра и би предизвикал историски немири кај соседите кои се сеќаваат на 20-тиот век.

Нуклеарната дилема

Распадот на НАТО би отворил и прашање за нуклеарното распространување. Земји како Германија, Полска, Јапонија и Јужна Кореја би морале сериозно да размислат за сопствено нуклеарно оружје, што би го урнало Договорот за непролиферација на нуклеарно оружје и би отворило ера на хаотично нуклеарно вооружување.

Реалноста наспроти реториката

Важно е да се нагласи: воениот напад на Гренланд останува крајно малку веројатен. Трамповите изјави се дел од поширок образец на трансакциска дипломатија и преговарачка тактика. Меѓутоа, самата реторика нанесува штета на доверба кое е темел на секоја алијанса.

Цифрите покажуваат зошто: американскиот воен буџет е поголем од вкупниот европски, американската логистичка моќ е неспоредлива, а способноста за глобална проекција на сила е недостижна за европските армии. Оваа асиметрија на моќ ја прави Европа зависна, но исто така ја прави американската заканата особено разурнувачка.

———————————————————————————————————————————

Хипотетичкиот американски напад на Гренланд веројатно не би довел до формален распад на НАТО преку ноќ, но би ја уништил суштината на алијансата – заемната доверба и предвидливост. Резултатот би бил НАТО кое постои на хартија, но е мртво во практиката.

Глобалната воена рамнотежа покажува дека светот не е подготвен за крај на американската безбедносна гаранција. Европа не може брзо да ја замени американската моќ, а новата мултиполарна реалност со Кина и Русија како агресивни актери би била далеку поопасна.

Вистинската опасност не е во воениот напад, туку во ерозијата на доверба која веќе е во тек. Секоја непредвидлива изјава, секое доведување во прашање на американските гаранции, ја слабее алијансата малку повеќе. И во светот на безбедносните гаранции, каде што се мерат милијарди долари и милиони војници, перцепцијата е реалност.

Европа сè уште не е подготвена да преземе одговорност за сопствената одбрана. Прашањето е: дали ќе почека да биде принудена, или ќе започне да се подготвува денес?

Сашо Денесовски