Тивката трка во вооружување на Балканот ја става БиХ во особено ранлива позиција

Додека земјите од Западен Балкан брзо ги модернизираат своите војски, Босна и Херцеговина се соочува со единствена комбинација од политички ограничувања и безбедносни неизвесности што ја прават особено ранлива во новата регионална рамнотежа на моќ.

Анализа напишана за „Војна на карпите“ од д-р Блерим Вела, поранешен началник на кабинетот на претседателот на Косово и поранешен член на Советот за национална безбедност, предупредува дека регионот не се движи кон непосредна војна, туку минува низ тивка, но значајна трансформација на безбедносната средина. Воената модернизација, која до неодамна се сметаше за технички процес, сега сè повеќе одразува подлабоки политички и стратешки промени.

Нова безбедносна реалност: Милитаризација без војна
Според анализата, Западен Балкан влегува во фаза во која безбедносната рамнотежа се менува под влијание на растечките воени инвестиции, ослабената предвидливост на меѓународните безбедносни гаранции и пошироката геополитичка нестабилност предизвикана од војната на Русија против Украина.

- Advertisement -

Иако директниот конфликт е малку веројатен, се појавува класична безбедносна дилема: одбранбените мерки од една држава можат да го зголемат чувството на несигурност кај другите. Овој процес е дополнително зајакнат од фактот дека регионот останува оптоварен со нерешени политички спорови и наследството од војните од 1990-тите, што ја прави воената модернизација политички почувствителна отколку во другите делови на Европа.

Додека членките на НАТО, како што се Хрватска, Албанија, Црна Гора и Северна Македонија, ја усогласија својата модернизација со сојузничките стандарди, земјите кои не се членки на НАТО се соочуваат со различни безбедносни предизвици и поголема стратешка неизвесност.

Србија како двигател на регионалната воена трансформација
Анализата ја идентификува Србија како клучен играч кој прв се впушти во забрзана воена модернизација по 2015 година. Воениот буџет надмина две милијарди долари годишно, овозможувајќи набавка на борбени авиони, системи за воздушна одбрана, беспилотни летала, оклопни возила и системи за електронско војување.

Србија ги диверзифицираше своите добавувачи, набавувајќи опрема од Франција, Израел, Русија и Кина, со што разви флексибилен и политички автономен воен модел. Во исто време, политичките наративи за заштита на српското население надвор од границите на Србија – вклучително и Босна и Херцеговина – дополнително ја зголемија регионалната чувствителност на овие процеси.

Инцидентот од септември 2023 година, кога тешко вооружени лица поврзани со Србија учествуваа во вооружен напад во северно Косово, покажа колку брзо политичките тензии можат да ескалираат во безбедносни кризи во услови на зголемена милитаризација.

БиХ помеѓу модернизацијата и политичките ограничувања
Босна и Херцеговина реагираше на регионалното воено јакнење претпазливо, но под сериозни структурни ограничувања. Воените трошоци се зголемија постепено, со фокус на обука, подготвеност и интероперабилност со НАТО каде што е можно. Сепак, како што истакнува Вела, политичката фрагментација и сложениот институционален систем ја ограничуваат способноста на земјата да спроведе сеопфатна модернизација или да развие долгорочна безбедносна стратегија.

За разлика од соседните земји-членки на НАТО, Босна и Херцеговина нема формални безбедносни гаранции за колективна одбрана, иако соработува со Алијансата преку партнерски програми и заеднички активности. Како што наведува авторот, „за земјите кои не се членки на НАТО во регионот, имено Косово и Босна и Херцеговина, военото јакнење претставува класична безбедносна дилема: одбранбените мерки во услови на неизвесност можат да ја зголемат перцепцијата за несигурност кај другите во отсуство на безбедносни гаранции“.

Иако анализата не го наведува ова експлицитно, комбинацијата на фактори – отсуство на гаранции од НАТО, политичка фрагментација и ограничена воена модернизација – сугерира дека БиХ е во особено ранлива безбедносна позиција во споредба со повеќето свои соседи. Додека членките на НАТО ја темелат својата безбедност на колективна одбрана, а Србија на забрзана модернизација и зајакнување на воените капацитети, БиХ останува помеѓу овие два модели, потпирајќи се првенствено на меѓународно присуство, политичка стабилност и механизми за одвраќање кои не се формално загарантирани.

Во таков контекст, промените во регионалната воена рамнотежа имаат поголемо политичко и безбедносно значење за БиХ отколку за државите со постабилни институционални и безбедносни рамки.

Регионален одговор и нов баланс на моќ
Хрватска ја модернизираше својата војска со набавка на борбени авиони Рафал, оклопни возила Бредли и хеликоптери Блек Хок, одржувајќи воена рамнотежа со Србија во рамките на НАТО. Албанија, Црна Гора и Северна Македонија се фокусираа на интероперабилност и зајакнување на капацитетите во рамките на алијансата.

Косово, со поддршка од НАТО, ги прошири своите безбедносни сили и инвестираше во нови технологии, вклучително и производство на беспилотни летала и муниција, за да го зголеми своето способност за одвраќање.

Во исто време, одбранбените индустрии во регионот повторно добиваат на важност. БиХ одржува значително производство на муниција и воена опрема, додека Србија и Хрватска дополнително ги развиваат своите воено-индустриски капацитети.

Стабилноста зависи од транспарентноста и меѓународниот ангажман
Анализата заклучува дека милитаризацијата на Западен Балкан претставува процес на стратешка подготовка, а не непосредно објавување на конфликт. Сепак, стабилноста на регионот ќе зависи од транспарентноста, политичката воздржаност и континуираниот меѓународен ангажман, особено од НАТО и Европската Унија, истакнува Вела.

За БиХ, каде што политичката стабилност останува клучен фактор во безбедноста, регионалните промени во воената рамнотежа имаат дополнително значење. Во отсуство на јасни безбедносни гаранции и внатрешен политички консензус, стабилноста на државата останува тесно поврзана со меѓународното присуство и пошироката европска безбедносна рамка.

Во таква средина, воената модернизација во регионот не е само техничко прашање на одбраната, туку и политички фактор што ќе ја обликува безбедноста на Западен Балкан во наредните години, наведува Вела.