Последното судско рочиште за пожарот во дискотеката „Пулс“ во Кочани требаше да биде еден од оние денови во кои процесот конечно ќе добие појасна доказна линија

Последното судско рочиште за пожарот во дискотеката „Пулс“ во Кочани требаше да биде еден од оние денови во кои процесот конечно ќе добие појасна доказна линија. По месеци сведочења, потресни искази, читање претходно дадени изјави, приговори, отсуства и процесни расправи, јавноста очекуваше фазата на материјални докази да внесе поголема правна сигурност. Наместо тоа, судницата повторно откри нешто друго: дека проблемот на предметот не е само во преобемното обвинение, туку и во начинот на кој јавните обвинители ја организирале и ја презентираа сопствената доказна постапка.

Во предмет со ваква тежина, материјалните докази не се обична техничка фаза. Тие се срцето на судската вистина. Снимките, фотографиите, документите, објавите од социјалните мрежи, записниците и визуелните материјали треба да покажат што точно се случувало во објектот, како функционирал „Пулс“, какви практики постоеле претходно, што било употребено критичната вечер, какви биле условите за евакуација и кој конкретно имал фактичка или правна обврска да спречи опасност.

Но, за материјалните докази да имаат вистинска процесна сила, тие не смеат да бидат фрлени пред судот како голем, неорганизиран куп материјали. Не е доволно нешто да се прикаже на екран. Не е доволно обвинителот да посочи дека на некоја фотографија се гледа оган, прскалка или дел од ентериерот. Не е доволно да се каже дека некој материјал е „безбедносно значаен“. Во судница мора да биде сосема јасно кој доказ се изведува, од каде потекнува, дали е оригинал, дали странките имаат непосреден увид, на кој дел од обвинението се однесува, против кого се користи и каква причинско-последична врска докажува.

- Advertisement -

Токму тоа остана спорно.

Каде се оригиналите?

Според медиумските извештаи, во текот на рочиштето се отвори сериозна расправа за достапноста на материјалните докази. Судијата информирал дека доказите што се изведуваат не се физички присутни во судницата, ниту се наоѓаат пред судечкиот совет, судиите и судиите-поротници, туку се чуваат во друга зграда, од безбедносни причини. Одбраната, пак, реагирала дека во такви услови не може непосредно да утврди кој доказ се презентира, на што се однесува и дали е во оригинална форма. Дополнително било укажано дека ниту судечкиот совет нема директна можност да провери дали приложените докази се оригинални и дали нивната содржина целосно одговара на она што се прикажува во судницата.

Ова не е споредна забелешка. Ова е суштинско процесно прашање.

Ако доказите се на друга локација, ако во судницата се презентираат скенирани или фотокопирани материјали, ако одбраната тврди дека нема непосреден увид во оригиналите, ако судот не може во истиот момент да ја провери нивната автентичност, тогаш проблемот не е во тоа што одбраната приговара. Проблемот е во тоа што Јавното обвинителство, во најважната доказна фаза, морало однапред да обезбеди презентација што нема да остава простор за вакви основни процесни дилеми.

Во ваков предмет нема место за импровизација. Не затоа што некој сака да го усложни процесот, туку затоа што токму од процесната чистота зависи дали конечната пресуда ќе биде одржлива. Секоја слабост во изведувањето на доказите денес може да стане сериозен жалбен аргумент утре. Секој нејасен доказ, секој материјал без непосредна проверливост, секоја фотографија или снимка за која не е јасно како е обезбедена, во која форма е изведена и што точно докажува, ја зголемува ранливоста на целиот предмет.

Презентацијата на доказите мора да биде беспрекорна, а не вака…

Обвинителството, според извештаите, презентирало видеа, фотографии, документи и објави од социјалните мрежи, поврзани со функционирањето на „Пулс“ и од критичната вечер, но и од претходните години. Во судницата се расправало за снимки на кои се гледа употреба на прскалки на шишиња, отворен оган меѓу публика, начинот на функционирање на клубот, неговиот правен статус како кабаре, како и безбедносни елементи во просторот. На прв поглед, тоа се важни материјали. Тие можат да помогнат да се реконструира начинот на работа на објектот и да се утврди дали опасните практики биле инцидент или континуитет.

Но, токму затоа нивната презентација мора да биде беспрекорна.

Наместо тоа, во судницата се отворија низа расправи: дали прикажаните прскалки се обични роденденски прскалки или пиротехнички средства што не смееле да се користат во затворен простор; дали од фотографиите може да се утврдат безбедносни услови; дали објектот навистина функционирал како кабаре; што означуваат одредени детали на фотографиите; дали некоја ознака претставува излез; дали материјалите се оригинални; дали одбраната има непосреден увид; дали судот гледа доказ или само негова дигитална репродукција.

Сите овие прашања покажуваат дека материјалните докази, наместо да внесат поголема јасност, засега произведуваат нови процесни расправи.

Смислата на доказот не е да произведе општ впечаток

Тоа не значи дека доказите не се важни. Напротив, можеби се исклучително важни. Но, токму затоа ЈО мора да ги презентира со ред, структура и прецизност. Кај секоја снимка мора да се знае: од каде е прибавена, кој ја снимил, кога е снимена, дали е целосна или исечок, дали е вештачена, што точно се гледа на неа, кој ја идентификувал содржината, на кој обвинет се однесува и кој е правниот заклучок што Обвинителството го извлекува. Кај секоја фотографија мора да се знае дали е оригинална, кога е направена, од кого е направена, дали е дел од увид, дали е дел од приватен материјал, дали е преземена од социјална мрежа и дали нејзината содржина е потврдена со друг доказ.

Без тоа, доказите стануваат визуелна илустрација, а не процесно оружје.

Во кривична постапка, особено во предмет со 35 физички и 3 правни лица, смислата на доказот не е да произведе општ впечаток. Не смее да се создава амбиент дека „нешто се гледа“ и од тоа да се извлекува широка вина. Судот не одлучува врз основа на впечаток, туку врз основа на докажани факти. А фактите мора да бидат поврзани со конкретно лице, конкретно дејствие, конкретен пропуст и конкретна последица.

Токму тука повторно се враќаме на основниот проблем на процесот „Пулс“. Обвинението од самиот почеток е поставено како широк процес, со многу обвинети, различни улоги, различни временски периоди, различни институции и различни видови на одговорност. Затоа фазата на материјални докази требаше да биде моментот во кој Обвинителството конечно ќе покаже дисциплина: што точно докажува против секого. Наместо тоа, вчера јавноста виде уште една слика на нефокусираност.

Се прикажуваат материјали од претходни години, но треба да се каже што точно тие докажуваат во однос на кривичната одговорност на секој обвинет. Ако снимките покажуваат дека во „Пулс“ претходно имало отворен оган или прскалки, тоа може да биде важно за прашањето на континуитет на небезбедни практики. Но тоа не е доволно за автоматска вина на министер, градоначалник, службеник или друго лице што немало непосредна контрола или одговорност за контрола врз објектот, настанот, сцената, опремата или евакуацијата.

Процесот мора да се фокусира и да се води со многу поголема дисциплина

Паралелно со тоа, последното рочиште повторно ја покажа и човечката тежина на процесот. Родителите на загинатите реагираа дека судницата се претвора во простор на надвикувања, провокации, театрални настапи и бескрајни приговори. Нивната болка мора да се почитува без резерва. Секое рочиште за нив е повторно враќање во најтешкиот ден од нивниот живот. Тие не доаѓаат во судница за да гледаат правни маневри, туку за да добијат одговори.

Но, токму нивната реакција треба да биде најсилниот аргумент дека процесот мора да се среди, да се фокусира и да се води со многу поголема дисциплина. Родителите немаат потреба од судски хаос. Немаат потреба од спектакл. Немаат потреба од презентации кои отвораат нови споредни дилеми. Ним им треба јасен пат до вистината: кој што направил, кој што пропуштил, кој имал обврска да постапи и како конкретниот пропуст довел до трагедијата.

Затоа одговорноста на Јавното обвинителство е огромна. Не само да обвини. Не само да прикаже докази. Не само да создаде впечаток дека располага со обемен материјал. Туку да го води процесот така што секој доказ ќе ја носи постапката чекор поблиску до правно одржлива вистина.

Во оваа смисла, изјавата на адвокатот Петре Шилегов дека Обвинителството создава конфузија во самото судење и дека предметот треба да се преиспита како несреќен случај предизвикан од незаконита, неовластена и нестручна употреба на пиротехнички средства во затворен простор, само ја засилува веќе постоечката дилема. Дали ЈО сè уште се обидува да одржи широка конструкција што ја опфаќа целата институционална историја на објектот, или конечно ќе ја фокусира расправата на непосредната опасност, непосредните пропусти и непосредните лица што можеле да влијаат врз трагичниот исход?

Ова не е прашање на одбрана или напад. Ова е прашање на правна одржливост.

Ако Обвинителството сака да докаже системска, верижна и повеќегодишна одговорност, тогаш мора да има многу повисок стандард на доказна организација. Не може со општи фотографии, видеа од социјални мрежи и документи за минати настани да се докажува вина на лица со сосема различни функции, временски позиции и надлежности. За секого мора да има посебна доказна линија. За секого мора да има одговор: што знаел, што морал да знае, што можел да направи, што не направил и како тоа конкретно влијаело врз пожарот, ширењето на чадот, неможноста за евакуација или бројот на жртви.

Без прецизност нема правда

И тука пак, по којзнае кој пат, се гледа најголемата слабост на процесот. Обвинението е широко, а доказната презентација засега изгледа недоволно организирана за да ја носи тежината на таквата ширина. Тоа е опасна комбинација. Широко обвинение бара беспрекорна доказна дисциплина. А ако доказната дисциплина изостанува, тогаш широкото обвинение не изгледа како темелност, туку како ризик.

Во сериозен процес, материјалните докази треба да ги затвораат дилемите, а не да отвораат нови. Треба да ја јакнат довербата во доказната постапка, а не да создаваат расправи за тоа каде се оригиналите. Треба да ја водат судницата кон јасна реконструкција на настанот, а не кон дебати дали нешто било прскалка, пиротехника, ознака, излез или обичен детал на фотографија.

Доколку ЈО продолжи вака, постои реална опасност фазата на материјални докази да се претвори во уште еден лавиринт. Наместо судот да добие чиста доказна карта, ќе добие натрупан материјал со многу приговори. Наместо родителите да добијат чувство дека вистината се приближува, ќе гледаат нови расправи. Наместо обвинението да се зацврсти, ќе се отвораат нови процесни слабости.

Последното рочиште не ја менува суштината на она што со недели се гледа во процесот „Пулс“. Напротив, ја потврдува. Судењето влезе во најважната фаза, но токму сега се гледа дека без фокус и без прецизност нема правда. Снимките и фотографиите може да бидат важни, но тие не смеат да станат замена за правна логика. Материјалните докази може да бидат силни, но само ако се проверливи, оригинални, непосредно достапни и јасно поврзани со конкретна вина.

Од последното рочиште произлегуваат четири суштински заклучоци:

Прво, судењето влегува во најважната фаза, но доказите мора да бидат проверливи, оригинални и непосредно достапни. Без тоа, секој следен чекор ќе биде оптоварен со приговори и сомнежи.

Второ, снимките и фотографиите ја враќаат расправата кон непосредните причини за трагедијата: пиротехника, отворен оган, запаливи материјали, излези, евакуација и внатрешна организација на објектот.

Трето, родителите со право бараат процес што нема да се претвори во надвикување, туку во јасен пат до одговорност. Тие не смеат повторно да бидат жртви на судски хаос и процесна импровизација.

И четврто, колку повеќе се изведуваат докази, толку повеќе станува неопходно обвинението да покаже конкретна причинско-последична врска за секој обвинет, наместо сите да се држат во една широка и тешко докажлива конструкција.

Тоа е вистинскиот тест за Јавното обвинителство. Не дали има многу материјали, туку дали знае што точно докажува со нив.