Македонија: Новиот Лазарет на Балканот или жртва на сопствениот законски хаос?

Топ Вести - Слушај сега

Заплената од 30 тони марихуана ја отвора клучната дилема: Дали фабриките за медицински канабис се легитимен бизнис или фасада за организирана нарко-мрежа

Кога во декември 2024 година македонските органи за прогон на организиран криминал објавија заплена од 30 тони марихуана, реакцијата на јавноста беше мешавина на шок и цинизам. Шок – поради огромноста на количината. Цинизам – бидејќи ова беше далеку од првата вакава акција, а сите знаеја дека нема да биде ни последна. Прашањето кое се наметнува е фундаментално и тревожно: Дали Република Северна Македонија, земја која пред неколку години со ентузијазам го легализираше производството на медицински канабис како шанса за економски развој, сега стана новиот Лазарет на Балканот – епицентар на нарко-трговија маскирана во легално производство?

Од визија до ноќна мора

Приказната за македонскиот медицински канабис започна како приказна за успех. Земја со идеална клима, ниски трошоци на работна сила, геостратешка позиција и желба за странски инвестиции. Фармацевтските компании од Канада, Израел и Европа ја гледаа Македонија како перфектна локација за производство на канабис масло и екстракти за легалниот глобален пазар вреден милијарди долари.

Во период од 2016 до 2020 година, македонската Влада издаде десетици дозволи за производство на медицински канабис. Инвестициите почнаа да пристигнуваат, оранжериите никнуваа низ Пелагонија, Полог и Охридско. Се зборуваше за нова зелена револуција, за илјадници работни места, за извозни приходи.

Но веќе во 2019 година се појавија првите црвени знаци. Малите заплени. Сомнителните транспорти. Фабрики кои пријавуваа дека им е украдена марихуана од магацините. Приказната полека, но сигурно, започна да се претвора во ноќна мора.

30 тони: Само врвот на ајсбергот?

Заплената од 30 тони марихуана во декември 2024 година е досега најголемата поединечна акција. Тоа е еквивалент на три милиони граммчиња на црниот пазар, со проценета улична вредност од околу 150 милиони евра. Но бројката сама по себе не кажува ништо – ако не се постави во контекст на претходните акции.

Да се вратиме неколку години наназад:

2019 година – Заплена од 800 килограми марихуана во Струга, потекло од фабрика во Кичево. Тројца осомничени, од кои двајца вработени во самата фабрика.

2020 година – Полицијата во Битола открива 1,2 тони канабис складиран во приватна куќа. Се открива врска со лиценцирана фабрика во Крушево.

2021 година – Акција во Прилеп, заплена од 650 килограми. Осомничени се директорот на фабрика и двајца вработени. Се открива дека канабисот бил наменет за транспорт во Србија и понатаму кон Унгарија.

2022 година – Во село Мислешево, неколку километри од Струга, се открива складиште со 3,5 тони марихуана. Се уапсуваат петмина, вклучително и раководител на производство во фабрика со лиценца за медицински канабис.

2023 година – Две поголеми акции: 900 килограми во Струмица и 1,8 тони во Охрид. И двете врзани за фабрики со регуларни дозволи.

2024 година – Покрај акцијата од 30 тони во декември, имаше и уште неколку помали заплени: 400 килограми во март, 1,1 тона во јуни.

Кога ќе ги соберете сите овие број, добивате над 40 тони марихуана заплени само во последните пет години. И тоа се само заплените. Прашањето кое никој не сака гласно да го постави, но сите го мислат, е: Колку е поминало?

Црната сметка: Стотици тони на црниот пазар?

Експертите за организиран криминал проценуваат дека заплените претставуваат само помеѓу 5% и 15% од вкупниот обем на нелегално тргуван наркотик. Ако применуваме и најоптимистичка варијанта од 15%, тогаш зад заплените од 40 тони стојат уште најмалку 230 тони марихуана кои успешно завршиле на црниот пазар низ Балканот, Централна Европа, можеби и подалеку.

Ако земеме помалку оптимистичка проценка од 10%, тогаш зборуваме за 360 тони. А ако се држиме до реалистичната проценка на повеќето аналитичари – 5% до 7% – тогаш бројката скокнува на над 500 тони марихуана кои во изминатите пет години ја напуштиле Македонија преку илегални канали.

Петстотини тони. Прочитајте го тоа повторно. Тоа е половина милион килограми опојна дрога. Со улична вредност проценета на 2,5 милијарди евра.

Каде завршија тие тони? Одговорот е јасен: Србија, Бугарија, Албанија, Грција, а од таму натаму кон Австрија, Германија, Италија, скандинавските земји. Секој киловарам купен во Белград, Софија или Виена има шанса да потекнува од македонска „легална” фабрика.

Фабрики или фасади?

Суштинскиот проблем не е во самиот канабис. Проблемот е во системот кој дозволува огромни количини легално произведена марихуана да исчезнуваат од евиденциите и да се појавуваат на црниот пазар.

Моделот е следниов:

1. Легална фасада – Компанијата добива дозвола за производство на медицински канабис. Отвора фабрика, вработува луѓе, пријавува производство.
2. Двојно книговодство – Произведува 10 тони, но официјално пријавува 7 тони. Трите тони „исчезнуваат” уште на почеток.
3. Магацинска алхемија – Од седумте пријавени тони, петте завршуваат како екстракти за фармацевтски компании. Две тони остануваат како „биомаса-отпад” што треба да биде уништена. Наместо уништување, таа завршува во илегални канали.
4. Транспортна мрежа – Марихуаната се транспортира преку фиктивни фирми, корумпирани царинарници, приватни возила, камиони со легална стока, скриени рути низ шумите. Организацијата е високо софистицирана.
5. Меѓународна дистрибуција – Македонската марихуана влегува во поширока балканска нарко-мрежа која ја дистрибуира натаму во Европа.

Овој модел не функционира без учество на луѓе од самите фабрики. Директори, раководители на производство, чувари, логистичари – сите тие се дел од синџирот. Не зборуваме за неколку криминалци што ограбиле магацин. Зборуваме за систематска злоупотреба на легалниот систем со цел профит од илегални активности.

Институционален колапс

Но уште потемната страна на приказната е институционалната бездејственост. Како е можно:

• Да исчезнуваат тони марихуана од „строго контролирани” магацини без никој да забележи?
• Инспекциските органи да не детектираат дека количините не се совпаѓаат?
• Царинските служби да не откријат илегални транспорти кои очигледно се случуваат редовно?
• Полицијата да интервенира дури откако илјадници килограми веќе се на пат кон странство?

Одговорот е непријатен, но неизбежен: или постои корупција на високо ниво, или постои комплетна некомпетентност. Најверојатно – и двете истовремено.

Министерството за здравство, кое издава дозволи за производство, нема капацитет за реална контрола. Инспекторите се малубројни, ненадлежно обучени и, во многу случаи, подложни на корупција. Полицијата реагира реактивно, не превентивно. Царинската служба работи со застарена опрема и лесно се заобиколува.

Резултатот е катастрофален: Македонија добила индустрија која не донесува приходи на државата, туку на криминалните групи. Добила меѓународна репутација не како произведувач на медицински канабис, туку како извор на дрога за балканските мафии.

Меѓународната димензија: Македонија како логистички центар

Македонската марихуана не останува во Македонија. Таа е дел од поширока балканска нарко-маршрута. Земјата се наоѓа на клучна географска позиција: граничи со Србија, Бугарија, Грција, Албанија и Косово. Ова ја прави идеална транзитна точка.

Српската полиција во јануари 2026 година соопшти дека заплени пет тони марихуана, за која истражувањето покажа дека потекнува од Македонија. Бугарските власти во 2024 година соопштија неколку заплени на граничните премини со Македонија. Грчката полиција има слични случаи.

Ова не се изолирани инциденти. Ова е систематска активност на организирани групи кои ја користат Македонија како извор на стока.

Но проблемот оди уште понатаму. Експертите предупредуваат дека македонската марихуана може да стане брендиран производ на црниот пазар – на ист начин како што албанската марихуана стана синоним за висококвалитетна дрога во Европа. Тоа би значело дека Македонија не само што има проблем со контролата, туку стана препознатлива дестинација за нарко-шверц.

Економски апсурд: Кој вистински профитира?

Ајде да направиме едноставна сметка. Македонската држава од легалното производство на медицински канабис годишно добива данок и царина од, оптимистички, околу 5 до 10 милиони евра. Претпријатијата вработуваат околу 3.000 луѓе, што е добро, но не феноменално.

Од друга страна, криминалните мрежи кои тргуваат со илегална македонска марихуана остваруваат профит од стотици милиони евра годишно. Тие пари не влегуваат во буџетот, туку завршуваат во рацете на мафијата, каде се перат преку легални бизниси, се користат за корупција или за финансирање на други криминални активности.

Економската сметка е брутална: Македонија добива трошки, додека мафијата јаде торта.

Лазарет на Балканот?

Терминот Лазарет историски се користи за да опише простор или регион каде владее болест, распад, криминал и беззаконие. Дали Македонија стана таков простор во контекст на канабисот?

Одговорот не е едноставен. Македонија не е Колумбија од деведесеттите, ниту Авганистан. Таа не е држава каде централната власт е целосно беспомошна, каде картелите владеат, каде полицијата не смее да интервенира. Сепак, постојат загрижувачки паралели:

• Легална индустрија која служи како фасада за криминал
• Корупција која го прави можен илегалниот проток
• Слаби институции кои не можат да контролираат
• Меѓународна репутација која се урива

Македонија можеби не е (уште) Лазарет, но е на патот да стане. Ако ситуацијата не се промени драстично, ако државата не преземе одлучни мерки, ако меѓународната заедница не притисне за реформи, тогаш Македонија ризикува да стане синоним за балкански нарко-центар маскиран во легална фармацевтска индустрија.

Што понатаму? Пет итни чекори

За да се спречи ова, потребни се брзи и радикални промени:

1. Целосна ревизија на сите дозволи – Секоја фабрика мора повторно да ги докаже своите стандарди, транспарентност, финансиска регулираност. Оние кои не ги исполнуваат – моментално одземање на лиценца.

2. Дигитално следење од семе до производ – Блокчејн систем каде секоја растенија, секој килограм, секој грам е дигитално евидентиран и проследлив во реално време. Невозможност за измама.

3. Меѓународни надзорни тела – Покани експерти од ЕУ, ОН, Интерпол да учествуваат во инспекции и да обезбедат независни извештаи. Македонските институции очигледно не можат да се справат сами.

4. Драстични казни – Кривични пријави, затворски казни од 10+ години, одземање на имот, објавување на имиња. Нула толеранција за корупција и злоупотреба.

5. Транспарентност кон јавноста – Месечни извештаи за тоа колку марихуана е произведена, колку извезена, колку уништена. Јавноста мора да знае што се случува со нејзината земја.

Заклучок: Судбоносна одлука

Македонија стои на раскрсница. Има два пата пред себе.

Првиот пат е натамошно тонење во криминално блато, каде фабриките за канабис ќе останат фасада за организирана нарко-трговија, каде корупцијата ќе ја јаде државата однатре, каде меѓународната репутација ќе биде уништена и каде идните генерации ќе живеат во држава етикетирана како Лазарет на Балканот.

Вториот пат е радикална реформа, институционална храброст, соочување со вистината и градење на реален, транспарентен, законит систем за производство на медицински канабис кој ќе донесе корист на граѓаните, а не на мафијата.

Тие 30 тони марихуана заплени во декември не се само дрога. Тие се симбол. Симбол на она што Македонија може да стане – или она што веќе станува. Изборот е на институциите, на политичките лидери, но и на граѓаните кои мораат да бараат одговорност.

Времето истекува. Прашањето не е повеќе дали Македонија ќе стане Лазарет. Прашањето е: Дали веќе е?

Сашо ДЕНЕСОВСКИ