Блаце наутро, Табановце никогаш? Груби дојде, Груевски останува во Будимпешта

Топ Вести - Слушај сега

Денеска во 6:10 часот, еден поранешен вицепремиер реши да се врати и да ги погледне последиците в очи. Друг, поранешен премиер, веќе повеќе од седум години пие кафе во Будимпешта. Паралелата е неудобна, споредбата — уште поудобна.

---

Наутро, на Блаце, со лисици

Денешното утро беше необично на граничниот премин Блаце. Полицајците не чекаа случаен патник — тие знаеја кој доаѓа. Во 6:10 часот, поранешниот прв вицепремиер на Македонија Артан Груби, 48-годишен, пешки пристигна на влезот во државата. Следеше рутина: лисици, приведување, транспорт. До пладне веќе беше во притворот во Шутка, а до попладне спроведен на распит во Обвинителството.

Груби беше во бегство точно година и два месеци. Во декември 2024 година, непосредно пред да почне полициската акција против него, ја напушти Македонија преку истиот тој граничен премин Блаце — и исчезна. Следеа шпекулации, потерница, тишина. Денес се врати — свесен дека полицајците го чекаат, свесен дека одлуката значи притвор.

Зошто се врати? Официјален одговор нема. Неофицијалните верзии варираат — семејни причини, правна стратегија, можен договор. Но математиката е јасна: за кривичното дело проневера во службата за кое е осомничен — наводна штета од 8,2 милиони евра преку набавка на ВЛТ апарати во Државна лотарија заедно со поранешниот директор Перпарим Бајрами — Груби не може да чека застарување. Кривичниот законик предвидува минимум четири години затвор, а без максимална горна граница застарувањето доаѓа по 40 години. Нема каде да трча вечно.

И тој дојде.

---

Шутка, прва изјава: „Не се чувствувам безбедно”

Веднаш по сместувањето во притворот, Груби имал само една изјава: дека не се чувствува безбедно. Поставен е во просторија со еден притвореник, Македонец, со 24-часовно засилено обезбедување пред ќелијата. Истрагата за случајот „Државна лотарија” продолжува. Неговиот ко-осомничен, Перпарим Бајрами, сè уште е во бегство.

Дека „Државна лотарија” е само врвот на сантата, политичките анализи одамна тврдат. Груби беше и останува „црната кутија” на ДУИ — долгогодишен идеолог и оперативец на партијата, човек кој ги знаеше сите договори, сите зделки, сите врски. Во Мала Речица, велат упатените, денешниот негов повраток е примен со нервоза. Не толку поради обвинението за лотарија, колку поради тоа за кои сè е подготвен да зборува.

---

И сега, неизбежното прашање: кога Табановце?

Денешниот настан нужно повикува на споредба. Не затоа што случаите се исти — тие не се — туку затоа што фотографијата е неодолива: еден бегалец се врати, друг не.

Никола Груевски, поранешниот премиер и долгогодишен лидер на ВМРО-ДПМНЕ, во ноември 2018 година ја напушти Македонија во тивка ноќ и се јави од Будимпешта на Facebook. Добил политички азил во Унгарија. Останал таму. Живее таму. Пишува таму. Коментира оттаму. Дури и ја водел партијата оттаму — иронична привидност на нормалноста, додека потерниците се трупаат.

Неговиот правен багаж е тежок. Осуден е на две години затвор за случајот „Тенк” — набавката на луксузниот мерцедес за 600.000 евра. Осуден е на седум години затвор за „перење пари” во случајот „Плацеви на Водно”. Врховниот суд ја запечати пресудата на вкупно девет години затвор. Осомничен е за организацијата на упадот во Собранието на 27 април 2017 година — кривично дело квалификувано како терористичко загрозување на уставниот поредок. Интерпол, поради политичкиот азил во Унгарија, не ја објавила потерницата.

Единствената добра вест за македонското правосудство е статусот на времето: некои предмети против Груевски веќе застарија. Казната за „Тенк”, иронично, застари во октомври 2024 година — шест години по бегството, без да лежи ниту ден. Некои поврзани предмети исто така. Но осумте, девет години затвор за „Плацеви на Водно” — тие не застаруваат брзо. За нив, стрелката на часовникот се движи поинаку.

---

Преродбеникот со унгарски пасош

Груевски е политичкиот феномен на нашиот простор. Човек кој со ВМРО-ДПМНЕ владееше речиси едно десетлетие, го изгради нарацис патриотизмот и антикомунизмот, а потоа — кога дојде сметката — ја избра Унгарија на Виктор Орбан. Земјата членка на ЕУ. Истата Европа кон која за цело тоа време беше скептичен.

Од Будимпешта, тој не молчи. Редовно пишува на социјалните мрежи, коментира за политиката во Македонија, напаѓа поранешни противници, па дури и сегашни сојузници. Партијата ВМРО-ДПМНЕ, која денес е на власт, формално е негова партија — тој ја дооснова, ја изгради, ги избра луѓето. Но неговото присуство во Будимпешта е слонот во просторијата за кој никој во власта не зборува гласно.

Прашањето „кога Груевски?” е несакано прашање. За сегашната власт — бидејќи одговорот е непријатен. За опозицијата — бидејќи и тие одговараат за годините кога ништо не направија за екстрадицијата. За дипломатијата — бидејќи Унгарија под Орбан не соработува на ваков начин, а Македонија нема доволно лостови.

Реалноста е груба: Груевски нема да дојде на Табановце да се предаде. Не затоа што е похрабар или послаб од Груби. Туку затоа што неговата правна и политичка позиција е фундаментално различна. Тој нема само потерница — тој има азил. Тој нема само едно обвинение — тој има пресуди на кои чека и застарување. Тој не е во Косово, туку во ЕУ, заштитен со унгарски политички кредибилитет кој, колку и да е контроверзен, е реален.

---

Двете лица на бегството

Но покрај правните разлики, постои и моралната рамка.

Артан Груби избра да се врати. Каква и да е неговата мотивација — семеjство, стратегија, исцрпеност — тој направи чекор со кој се соочи со последиците на она за кое е обвинет. Тоа не го прави невин. Тоа не ги намалува обвиненијата. Но тоа е обид — макар и присилен — да се стои пред институциите на државата.

Никола Груевски избра поинаку. Тој го избра Facebook. Тој ги избра Будимпешта и унгарскиот гулаш наместо македонско тваче гравче, како иронично напиша опозицијата. Тој избра позиција на жртва на „политички прогон” — наратив кој, колку и да е убав за неговите следбеници, тешко се брани кога пресудите стојат потпишани и запечатени од судовите.

Меѓу Блаце наутро и Табановце никогаш — таму лежи целата македонска приказна за одговорноста на политичарите.

---

Наместо заклучок: прашањето без одговор

Денес, на Блаце, пристигна еден кој реши дека е доста. Во Будимпешта останува друг за кого „доста” сè уште не е дојдено.

Македонија го чека Никола Груевски веќе седум години. Правосудниот систем го чека. Жртвите на она за кое е осуден го чекаат. Историјата го чека. Но чекањето, сâмо по себе, не е правда.

Прашањето „кога Табановце?” ќе продолжи да лебди без одговор — сè додека во Будимпешта гори светлото во стан кој беше привремено засолниште, а стана трајна адреса.

Сашо Денесовски