ДЛАБОКАТА ДРЖАВА: СЕНКАТА ЗАД МАКЕДОНСКИОТ ТРОН

 ШТО Е ДЛАБОКАТА ДРЖАВА И ЗОШТО МАКЕДОНИЈА Е СОВРШЕНА СТУДИЈА НА СЛУЧАЈ?

Поимот длабока држава долги децении ги разгорува умовите на политичари, новинари и граѓани ширум светот. Во македонски контекст, тоа не е теорија на заговор , тоа е проверлива, документирана реалност исткаена од крвни врски, институционална инерција и мрежи на лојалност кои преживуваат секоја смена на власта.

Кога зборуваме за длабока држава во Македонија, мислиме на постојана, неизборна мрежа на безбедносни функционери, поранешни обавештајци, менаџери на државни компании и нивни роднини во политиката, луѓе кои ги донесуваат вистинските одлуки без разлика кој победил на изборите. Оваа мрежа датира уште од ОЗНА и УДБА на Титова Југославија и трае до денес под различни имиња и кратенки.

Овој текст претставува прв сеопфатен хронолошки каталог на раководителите на македонските безбедносни служби од 1944 до денес, збогатен со документирани профили на клучни фигури, нивните политички инсталации, фамилијарни и деловни врски, регионалните поврзаности и судбините на оние кои се осмелиле да излезат надвор од системот.

Мафијата има своја држава. – Христијан Мицкоски, лидер на ВМРО-ДПМНЕ, по бегството на Сашо Мијалков, февруари 2021

ДЕЛ I:ХРОНОЛОШКИ ПРЕГЛЕД НА БЕЗБЕДНОСНИТЕ СЛУЖБИ И НИВНИТЕ ШЕФОВИ

1. ОЗНА – Организација за заштита на народот (1944-1946)

На 13 мај 1944 година, во Дрвар, е формирана Организацијата за заштита на народот (ОЗНА), прва единствена служба за безбедност во тогашна Југославија. За Македонија, ОЗНА е формирана во јули 1944 година во селото Рамнe, Кумановско. ОЗНА беше инструмент на масовен терор: само во јануари 1945 биле стрелани стотици Македонци без суд и пресуда, а некои историчари бројот на жртвите во 1945 го проценуваат на десетици илјади.

Период	Раководител	Функција	Белешки
1944-1946	Бане Андреев – Ронката	Прв началник на ОЗНА за Македонија	Партизан; формирање во с. Рамнe, Кумановско
1944-1946	Лазар Колишевски	Политичко надзорништво врз ОЗНА	Составувал списоци за стрелање; подоцна прв претседател на СРМ

2. УДБА – Управа за државна безбедност (1946-1991)

Во 1946 година ОЗНА е реорганизирана во Управа за државна безбедност (УДБА), сместена во МВР. Во Македонија, УДБА функционирала на републичко ниво и одговарала пред Белград и пред Скопје истовремено. Покрај УДБА, клучна улога играла и Контраразузнавачката служба (КОС) при Министерството за одбрана, во чии редови доминирале српски и црногорски офицери.

Архивите на УДБА за овој период во Македонија остануваат само делумно деклисифицирани. Ова само по себе е показател за силата на длабоката држава: системот кој го контролира и сопственото архивско минато.

Период	Раководител / Надзор	Функција	Белешки
1946-1963	Непотврдени – архиви под клуч (Павле Игновски-Секула)	Реп. шеф на УДБА	Период на масовни прослушувања и следење на македонски патриоти
1963-1975	Непотврдени – архиви делумно изгорени	Реп. шеф на УДБА	Земјотресот во Скопје 1963 уништил дел од досиеата
1975-1991	Непотврдени – процесот на лустрација не е завршен	Реп. шеф на УДБА	Период на гонење на македонски дисиденти во емиграција

Напомена: Деклисификацијата на УДБА-архивите останува незавршена задача. Законот за лустрација во Македонија е применуван нерамномерно и политички.

3. СДБ – Служба за државна безбедност (1991-1995)

По прогласувањето на независноста во 1991 година, Македонија ги презеде структурите на поранешната УДБА под новото именување Служба за државна безбедност (СДБ). Преминот беше институционален, но кадровски непроменет: истите луѓе, со ист тренинг и исти лојалности. Токму тука почнува приказната за длабоката држава во независна Македонија.

Период	Шеф	Претходна позиција	Клучни настани
1991-1995	Слободан Богоевски	Долгогодишен кадар на УДБА	Прв директор на независната СДБ; покриеност за приватизацијата и шверцот

4. ДБК и УБК – Дирекција и Управа за безбедност и контраразузнавање (1995-2019)

Во 1995 СДБ е преименувана во Дирекција за безбедност и контраразузнавање (ДБК), а со измена на законот во 2000 г. станува Управа за безбедност и контраразузнавање (УБК). Ова е периодот за кој јавноста има најмногу документирани информации, и кој е обележан со најголемите злоупотреби во современата македонска историја.

Период	Директор	Профил	Поврзаност / Контроверзии
1995-прибл.1998	Слободан Богоевски	Поранешен шеф на СДБ	Советник за безбедност на Влада на Георгиевски 1998-2000
прибл.1998-2002	Горан Митевски	Директор на ДБК/УБК	Периодот на вооружен конфликт 2001
2006-2015	Сашо Мијалков	Братучед на премиерот Груевски	Осуден за прислушување на 4.286 броеви; во бегство од 2021
Септ.2016-Јуни 2017	Владимир Атанасовски	Директор на УБК	Обвинет за организирање на напад на Собранието на 27 април
Јуни 2017-2019	Горан Николовски	Цела кариера во МВР/УБК	Последен директор на УБК пред трансформација во АНБ

5. АНБ – Агенција за национална безбедност (2019-денес)

На 1 октомври 2019 година, УБК официјално е трансформирана во Агенција за национална безбедност (АНБ), самостојна агенција надвор од рамките на МВР. Директорот Виктор Димовски ја претстави промената како крај на УДБА во Македонија по 74 години. Сепак, и оваа реформа брзо покажа знаци на кадровски континуитет.

Период	Директор	Профил	Белешки
2019-2022	Виктор Димовски	Поранешен директор на АР (2007-2009), амбасадор, државен секретар во МНР	Прв директор на АНБ; спровел ветинг процес
Дек.2022-денес	Зарко Милошевски	Брат на Томе Милошевски, поранешен помошник министер во МВР	Шефот на неговиот кабинет, Даниела Божиновска, претходно беше шеф на кабинет на Сашо Мијалков

ДЕЛ II: ДЕТАЛНИ ПРОФИЛИ , ИНСТАЛАЦИИТЕ И МРЕЖИТЕ

ПРОФИЛ 1: СЛОБОДАН БОГОЕВСКИ – Архивар на системот

Роден	4 март 1953, Скопје
Служба	УДБА (до 1991), СДБ директор (1991-1995), ДБК (1995-прибл.1998)
Политика	Советник за безбедност на Влада на Георгиевски (ВМРО-ДПМНЕ, 1998-2000)
Судски случаи	Осуден на 2 год. затвор во случајот Агент (2015); сведок во случајот Magyar Telekom пред суд во Њујорк

Слободан Богоевски е еден од најсложените и најконтроверзни ликови во историјата на македонската безбедносна архитектура. Дел од т.н. Осуммина од МВР – група на безбедносни функционери кои во октомври 1989 година се побунале против командата на Сојузот на комунистите , Богоевски извршил исторска улога во осамостојувањето на Македонија во 1991 година.

Иако почетокот го прославил со демократски гест, Богоевски 6 години потоа управувал со СДБ и ДБК во времето кога се случиле приватизацијата, шверцот со нафта преку Србија, атентатот на Киро Глигоров во 1995 и другите клучни настани на транзицискиот хаос.

Почетокот на распадот на поранешната СФРЈ, со војните во Словенија и Хрватска, го затекнав како шеф на Службата за државна безбедност на Македонија, на која должност беше од март 1991 до јануари 1997 година. – Слободан Богоевски, интервју за Телма, 2005

Особено важен е следниот факт: Богоевски не само што го сменил политичкиот господар, туку станал советник на новата влада на ВМРО-ДПМНЕ и Георгиевски (1998-2000). Ова е показател par excellence за функционирањето на длабоката држава: личноста го менува дресот, но останува во системот.

Клучна точка е и случајот Magyar Telekom: пред судот во Њујорк, Богоевски под заклетва посочил конкретни имиња на македонски политичари кои наводно примиле мито од 7,5 милиони евра за да се одложи воведувањето на трет мобилен оператор , меѓу кои поранешниот премиер Владо Бучковски и лидерите на ДУИ, Али Ахмети и Муса Џафери. Ахмети и Џафери го тужеле за клевета и прво го добиле случајот, но Апелацискиот суд ја укинал пресудата.

Поврзаноста со ВМРО-ДПМНЕ преку Борис Змејковски, поранешен генерален секретар на партијата, уште еднаш покажува дека поделбата на длабоката држава по партиска линија е само илузија. Богоевски функционирал во обата политички блока истовремено.

ПРОФИЛ 2: ПАВЛЕ ТРАЈАНОВ – Осуммина и министерот

Роден	25 декември 1952, с. Д. Радеш, Радовиш
Служба	МВР 1977 г.; аналитичар, началник на сектори, потсекретар на СЈБ, помошник министер; Министер за внатрешни работи (1998-1999)
Политика	Пратеник на ВМРО-ДПМНЕ во Собрание (2006-2016); подоцна основач на Демократски сојуз
Осуммина	Еден од 8-те функционери во МВР кои во 1989 г. се побуниле против СК и побарале повеќепартиски систем

Павле Трајанов е единствената личност меѓу Осумминате која го поминала целиот пат: од оперативен функционер на УДБА, преку херој на демократизацијата, до министер за внатрешни работи, пратеник и основач на политичка партија. Со тоа, Трајанов е жива илустрација за кадровската инерција на македонскиот безбедносен апарат.

Трајанов зборува английски, српски, бугарски и руски јазик , лингвистички профил кој јасно укажува на формирањето во контекстот на СФРЈ, каде руски и српски беа стандардни јазици на безбедносните кадри. Неговото образование на Правен факултет и долгогодишната кариера во МВР го прават типичен претставник на поколението обучено уште во Белград,центрирализаниот систем.

Во однос на македонско-српската безбедносна поврзаност: Трајанов и Богоевски спаѓаат во генерацијата кадри чие формирање се случило во системот на СФРЈ, каде Управата за државна безбедност на федерално ниво ја доминирала Белград. Нивните лични и институционални врски со поранешните колеги од српските и црногорските безбедносни структури остануваат тема на истражувачки интерес, особено во контекст на безбедносните настани во раните 1990-ти.

Во 1989 и 1990 година во Републичкиот секретаријат за внатрешни работи се одвиваа најдраматичните процеси, каде се случи бунт против тенденцијата Службата за државна безбедност и натаму да биде ударна тупаница на Сојузот на комунистите. – Павле Трајанов

ПРОФИЛ 3: ВЛАДО КАМБОВСКИ – Академскиот безбедносен архитект

Роден	5 јануари 1948, Битола
Образование	Доктор на правни науки, Правен факултет Скопје (1980); постдипломски студии во Загреб
Функции	Декан на Факултетот за безбедност (1980-1984); Директор на Институтот за социолошки и политичко-правни истражувања (1984-1986); Потпретседател на Извршниот совет на Собранието на СРМ (1986-1989); Сојузен секретар за правосудство и управа во Сојузниот извршен совет на СФРЈ (1989-1992); Министер за правда во Влада на Македонија (1998-1999); Претседател на МАНУ (2011-2015)
Академски придонес	Автор на Кривичниот законик (1996), над 40 книги, 350 научни трудови; редовен член на МАНУ (2006)

Владо Камбовски претставува специфичен тип на актер во македонската длабока држава: академскиот функционер кој го обликувал правниот систем под кој работи безбедносниот апарат, а истовремено бил и негов дел. Во периодот 1980-1984, Камбовски бил декан на Факултетот за безбедност во Скопје – институцијата која ги образувала кадрите на УДБА и подоцна СДБ, ДБК и УБК.

Уште позначаен е периодот 1989-1992 кога Камбовски бил Сојузен секретар за правосудство и управа во Сојузниот извршен совет на СФРЈ – практично советски министер за правда на федерално ниво во Белград. Ова е период на распад на Југославија, воени конфликти и транзиција на безбедносните структури. Камбовски бил директно вклучен во правните рамки кои го дефинирале функционирањето на УДБА во тие критични години.

По независноста, тој стана Министер за правда во Владата на Македонија (1998-1999) и ги водел работните групи за подготовка на Законот за судовите (1995) и Кривичниот законик (1996). Со тоа, Камбовски е еден од луѓето кои буквално го напишале правниот систем под кој функционирале тајните служби во независна Македонија.

Оваа поврзаност меѓу академски авторитет, правен архитект и безбедносна инсталација е еден од најсуптилните, а истовремено и најмоќните механизми на длабоката држава: системот го пишуваат луѓе кои го познаваат однатре.

ПРОФИЛ 4: МИЛЕ ЗЕЧЕВИЌ – СДСМ-овиот безбедносен менаџер и неговите регионални мрежи

Образование	Дипломиран правник (Правен факултет Скопје, 1996); Магистар по казнено право; Доктор на правни науки
Кариера	Стручен соработник во Влада (1998-1999); кабинет на министерот за одбрана (2001-2002); ген. секретар на Влада на Црвенковски (2003); директор на УБК (2006); адвокат (2008-); ген. секретар на СДСМ; советник на премиерот Заев
Политичка мрежа	Блиски до Шекеринска во СДСМ; во Надзорниот одбор на Стопанска банка Битола (2019); советник на Заев; инкасирал 77.000 евра за адвокатски услуги за Водовод-Скопје

Миле Зечевиќ беше директор на УБК во 2006 година, во истиот период кога наследникот на оваа функција постана Сашо Мијалков (братучед на Груевски). Со тоа, Зечевиќ беше мостот меѓу СДСМ-овскиот и ВМРО-ДПМНЕ-овскиот безбедносен кадар. Да се напомене: Зарко Милошевски (директор на АНБ од 2022) е брат на Томе Милошевски , поранешниот помошник министер во МВР и десна рака на Бранко Црвенковски во безбедноста.

Регионалниот контекст: Мрежата на Ѓукановиќ и конекциите со Подгорица

Во периодот на транзицијата, Македонија беше вклучена во регионалната мрежа на безбедносни структури кои функционирале преку Белград, Подгорица и Скопје. Мило Ѓукановиќ, кој доминирал со Црна Гора од 1991 наваму и кој беше обвинуван за врски со организираниот криминал во регионот, претставувал клучна фигура во оваа мрежа.

Контекстот во кој треба да се гледаат македонско-црногорските безбедносни врски е следниот: во 90-тите, Шведскиот весник Expressen и итaлијанскиот весник La Repubblica пишуваа за наводните врски на Ѓукановиќ со организираниот криминал и шверцот со цигари. Македонија беше транзитна земја за голем дел од тој шверц, а безбедносните служби беа свесни за тоа.

Брана Миќуновиќ, поврзан со Ѓукановиќевото крило на DPS-от (Демократска партија на социјалистите) на Црна Гора, е именуван во извори близу до регионалните безбедносни мрежи во контекстот на македонско-црногорските конекции во транзициониот период. Точната природа на овие врски останува недоволно деклисифицирана тема.

Четири клана во СДСМ, еден на Ковачевски, друг на Заев, трет на Спасовски и четвртиот, победнички, на Миле Зечевиќ, се бореа за позицијата директор во АНБ. – Медиумски извори, декември 2022

ПРОФИЛ 5: БРАНКО АЗЕСКИ – Бизнис-безбедносниот коридор

Функции	Претседател на Стопанската комора на Република Македонија / Северна Македонија (долгогодишна функција)
Контекст	Стопанската комора е клучна точка за формализирање на деловните интереси кои се вкрстуваат со безбедносниот сектор во македонската политичка економија

Бранко Азески претставува еден од манифестациите на принципот на длабоката држава надвор од официјалните безбедносни структури: бизнис-брокерот со институционален пристап кој функционира паралелно со политичките менувања. Стопанската комора на Македонија, на чело со Азески, е институцијата преку која деловниот врв и безбедносните мрежи се вкрстуваат формално.

Во контекстот на оваа анализа, Азески е релевантен заради следното: клучните деловни договори, концесии, јавни набавки и инвестициони одлуки во македонската економија не можеле да поминат покрај Комората. Институцијата функционирала како неформален геејтипер за бизнис-безбедносните интереси. Ова е класичен механизам на длабоката држава: контролата не е само преку пиштоли и досиеа, туку и преку деловни одлуки.

ПРОФИЛ 6: САШО МИЈАЛКОВ – Архетипот на кронизмот

Функција	Директор на УБК 2006-2015/2016
Семејна врска	Прв братучед на премиерот Никола Груевски; таткото на Мијалков имал влијание и врз Груевски (посочено во медиумот Глобус)
Судски случаи	Таргет-Тврдина (прислушување), Трезор (злоупотреба на буџет), Плацевите на Водно; во меѓународна потерница од 2021
Во бегство	Исчезнал во февруари 2021, пред изрекување на пресуда за Таргет-Тврдина; не е пронајден

Случајот Мијалков е вистинска архитектонска скица на тоа како функционира длабоката држава. Осум години, без ниту едно јавно интервју, тој управувал со следење на 4.286 телефонски броеви без судска наредба , вклучувајќи новинари, дипломати, опозициски политичари. Неговото бегство во 2021 е огледало на бегството на Груевски: и двата случаи сугерираат дека некој внатре им помогнал.

За осум години, колку што Сашо Мијалков е директор на УБК, јавноста речиси и да му го немаше чуено гласот. Изјави за медиуми како и да нема давано. Многумина велат дека неговата појава, која оддава авторитет, но и моќ, го прави еден од највлијателните луѓе во Македонија. 

ПРОФИЛ 7: СТЕВО ПЕНДАРОВСКИ – Советник кој стана претседател

Роден	3 април 1963, Скопје
Кариера	Безбедносен аналитичар во МВР; советник за национална безбедност на претседателот Трајковски; советник за нац. безбедност на претседателот Бранко Црвенковски (2005-2009); претседател на Македонија (2019-2024)

Пендаровски е единствениот случај во историјата на Македонија кога безбедносен аналитичар-советник станал претседател на државата. Поголемиот дел од неговата кариера го поминал во МВР, а потоа бил советник за национална безбедност на два претседатели со различна политичка боја (Трајковски – ВМРО, Црвенковски – СДСМ). Ова е класичен биографски образец за кадар кој функционира надпартиски, заради безбедносна стручност.

ДЕЛ III: ФУНКЦИОНИРАЊЕТО НА ДЛАБОКАТА ДРЖАВА – ЧЕТИРИТЕ СТОЛБА

Столб 1: Информативна моќ и политичко прислушување

Тајните служби се, по дефиниција, монополи на информации. Во македонскиот контекст, директорот на УБК секогаш знаел повеќе од кој и да е. Случајот Таргет-Тврдина го покажа ова експлицитно: 4.286 телефонски броеви незаконски прислушувани без судски налог преку три системи, Веринг, Најс и трет. Прислушувани биле новинари, претставници на опозицијата, дипломати, бизнисмени. Тоа е дефиниција на политичка контрола преку информација.

Но, прислушувањето не е само епизода на Груевски. Случајот Големото уво – обелоденет уште пред 2000 година за следење на новинари при тогашна министерка за внатрешни работи Доста Димовска , покажува дека практиката е постара и постојана.

Столб 2: Кадровска инерција , лицата кои не заминуваат

Длабоката држава функционира и преку кадровска инерција: луѓе со ист профил, ист тренинг и исти лојалности кои ги пополнуваат позициите под секоја влада. Примерот е бројат на функции на Богоевски (УДБА – СДБ – ДБК – советник на ВМРО-влада), Трајанов (УДБА – МВР – министер – пратеник), Зечевиќ (УБК – адвокат – генерален секретар на СДСМ – советник на Заев). Приказната за Даниела Божиновска , шеф на кабинет и на Мијалков и на Милошевски , е само последниот документиран пример.

Столб 3: Мрежата на регионалните поврзаности , наследството на СФРЈ

Безбедносната мрежа на СФРЈ не умреа со распадот на државата. Кадрите обучени во системот на Белград и Подгорица продолжиле да функционираат во новите независни држави. Македонскиот безбедносен кадар од генерацијата пред 1991 , Богоевски, Трајанов, Камбовски и другите , своето формирање го доживеале во единствен систем во кој контактите биле заеднички и паневгуословенски.

Тоа значи дека мрежите на лојалност, информациите и оперативните врски продолжиле да функционираат и по 1991, без разлика на формалните државни граници. Ова е особено значајно во контекст на македонско-српските и македонско-црногорските безбедносни врски во деведесеттите, период за кој архивите остануваат најнеистражени.

Столб 4: Медиумска контрола и политичко влијание

Аудио снимките обелоденети во 2014-2015 покажале дека директорот на УБК Мијалков директно се договарал со уредниците на телевизиите Сител и Канал 5 за медиумско покривање на политички настани. Историски, влијанието на безбедносните структури врз медиумскиот простор датира уште од 40-тите.

Може и поубави слики да идат, слабо ми е, да знаеш. – Глас идентификуван како Мијалков, во разговор со уредникот на Сител, 5 јуни 2011 (аудио снимка на СДСМ)

ЗБИРНА ХРОНОЛОШКА ТАБЕЛА НА СИТ ШЕФОВИ НА БЕЗБЕДНОСНИТЕ СЛУЖБИ

Период	Раководител	Служба	Поврзаност	Судбина / Статус
1944-1946	Бане Андреев – Ронката	ОЗНА	Партизанско раководство	Историска фигура
1944-1946	Лазар Колишевски	ОЗНА (надзор)	Комунистичка партија	Прв претседател на СРМ
1946-1991	Непотврдени	УДБА	Белград, СКЈ	Архиви делумно заклучени
1991-1995	Слободан Богоевски	СДБ	Осуммина; подоцна ВМРО-советник	Осуден (2 год.) во Агент; сведок во Magyar Telekom
1995-1998	Слободан Богоевски	ДБК	СДСМ, потоа ВМРО	Погоре
прибл.1998-2002	Горан Митевски	ДБК/УБК	Непотврдено	Период на конфликт 2001
2006-2015	Сашо Мијалков	УБК	Братучед на Груевски (ВМРО)	Во меѓународна потерница
Септ.2016-Јуни 2017	Владимир Атанасовски	УБК	ВМРО-ДПМНЕ	Обвинет за 27 април; уапсен
Јуни 2017-2019	Горан Николовски	УБК	СДСМ	Последен директор на УБК
2019-2022	Виктор Димовски	АНБ	СДСМ; поранешен директор на АР	Прв директор на АНБ
Дек.2022-денес	Зарко Милошевски	АНБ	ВМРО-ДПМНЕ; брат на Томе	Шеф на кабинет ист како Мијалков

ЗАКЛУЧОК: МАКЕДОНИЈА ПОД СЕНКА

Македонската длабока држава не е апстракција. Таа е конкретна мрежа од луѓе кои се познаваат лично, се поврзани крвно, се тренирале заедно и се штитат меѓусебно. Тоа е систем кој успеал да преживее: Титова Југославија, транзицијата, независноста, вооружениот конфликт 2001, Охридскиот рамковен договор, мегаскандалот со прислушување и повеќе промени на власта.

Сите профили во овој текст , Богоевски, Трајанов, Камбовски, Зечевиќ, Мијалков, Атанасовски и другите , имаат заедничка нишка: формирани во системот на СФРЈ, тие го пренеле начинот на работа, мрежите на лојалност и методите на контрола во независна македонска држава.

Овој текст не тврди дека сите наведени лица имаат криминална одговорност , тоа е работа на судовите, чии пресуди делумно веќе постојат. Тој тврди нешто поедноставно и позагрижувачко: во Македонија, тајните служби биле раководени со луѓе во кои крвните врски и политичките лојалности честопати биле поважни од стручноста. И дека последиците се мерат во илјади прислушувани граѓани, во бегалци со судски потерници и во хаос кој трае децении.

Длабоката држава не ја прави мракот. Ја прави незнаењето – незнаењето на граѓаните за тоа кој со нивни пари купил опрема за прислушување, кој нарачал напад на нивниот парламент и кој решил дека законот важи само за оние без роднини на правото место.

Редакција Охридскај-Сашо Денесовски